Najkrócej
Lumbago, potocznie postrzał, to nagły, ostry ból w odcinku lędźwiowym, zwykle bez groźnej przyczyny. U większości osób ustępuje samoistnie w ciągu dni do kilku tygodni, a ostry epizod trwa z definicji krócej niż 6 tygodni. Najszybciej pomaga zwykła aktywność w granicach bólu, nie leżenie w łóżku. Drętwienie krocza, osłabienie nóg i kłopot z oddawaniem moczu to wyjątek: wymagają pilnej pomocy.
Co to jest lumbago?
Nazwa obejmuje nagły ból w odcinku lędźwiowo-krzyżowym, czyli w dolnej części pleców. To objaw, nie odrębna choroba. „Postrzał” i „korzonki” znaczą w praktyce to samo, a lekarz może napisać „ból krzyża” albo „lumbalgia”.
Samo słowo pochodzi od łacińskiego lumbus, czyli „lędźwie”. Polski „postrzał” jest kalką niemieckiego Hexenschuss, „strzału czarownicy”: dawniej zdrową osobę, która nagle traciła sprawność, podejrzewano o działanie sił nadprzyrodzonych. Nazwa oddaje więc nagłość bólu, a nie postrzał nerwu ani uraz.
Większość dorosłych przechodzi w życiu co najmniej jeden taki epizod. W podstawowej opiece około 90% przypadków to ból nieswoisty, czyli bez jednej uchwytnej przyczyny strukturalnej (przegląd Koes i wsp., BMJ, 2006). Dlatego brak „winnego” na zdjęciu zwykle nie oznacza, że coś przeoczono.
W klasyfikacji ICD-10 lumbago ma kod M54.5, a w ICD-11 kod ME84.2. Mogą się one pojawić w dokumentach od lekarza.
Jakie objawy daje postrzał?
Typowy jest nagły, przeszywający ból w lędźwiach, który ogranicza ruch i zmusza do pochylonej postawy ochronnej. Towarzyszą mu zwykle:
- sztywność dolnej części pleców
- uczucie „zablokowania” przy próbie wyprostowania się
- ból zostający w lędźwiach i pośladkach, bez promieniowania do stopy
Napięcie mięśni przykręgosłupowych działa jak odruch ochronny: organizm blokuje bolesny odcinek, żeby go nie obciążać.
Skąd bierze się lumbago?
Najczęściej z przeciążenia mięśni, więzadeł lub krążka międzykręgowego. Często nie da się wskazać jednej przyczyny, a przeciążenie krążka to tylko jedna z możliwości.
Postrzał wyzwalają zwykle:
- schylanie się, zwłaszcza z ciężarem
- podnoszenie przedmiotów
- gwałtowny skręt tułowia
- nawet zwykłe kichnięcie
Sprzyjają mu siedzący tryb życia, słabe mięśnie tułowia i nadwaga.
Ile trwa lumbago?
Ostry epizod mija zwykle w ciągu dni do kilku tygodni, a z definicji ostre lumbago trwa krócej niż 6 tygodni. Według wytycznych ACP z 2017 roku większość osób z ostrym i podostrym bólem krzyża odzyskuje sprawność z czasem, niezależnie od zastosowanego leczenia.
| Postać bólu | Czas | Co oznacza |
|---|---|---|
| Ostry | do 6 tygodni | typowy przebieg postrzału, zwykle wystarczy ruch i ciepło |
| Podostry | 6–12 tygodni | ból nie ustąpił, czas na wizytę u lekarza, nawet bez objawów alarmowych |
| Przewlekły | powyżej 12 tygodni | powód do wizyty u lekarza |
Czy lumbago przejdzie samo?
Tak, u większości osób ból ustępuje sam, ale ruch w granicach bólu skraca powrót do sprawności. Wyjątkiem są objawy alarmowe. Nawroty są częste, a powtarzające się epizody mogą wskazywać na głębszy problem w układzie ruchu.
Co na lumbago w domu?
Najbardziej pomaga pozostanie w ruchu w granicach bólu, ciepło i pozycja odciążająca, a na silny ból NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne) zgodnie z ulotką. Wytyczne NICE zalecają pozostać aktywnym i wrócić do zwykłych zajęć zamiast leżeć w łóżku, bo leżenie nie przyspiesza powrotu do sprawności.
Zamiast szukać „cudownej” maści, zaczęłabym od krótkich spacerów i ciepła, bo to ma oparcie w wytycznych.
- Chodź krótko, ale często i rób zwykłe domowe czynności, o ile ból na to pozwala.
- Przykładaj do lędźwi termofor albo ciepły okład: ciepło powierzchowne ma w ostrym bólu krzyża dowody umiarkowanej jakości.
- Połóż się w pozycji krzesełkowej: na plecach, z nogami ugiętymi w biodrach i kolanach, opartymi na krześle lub wysokiej poduszce. Rozluźnia to mięśnie lędźwiowe.
- Zmieniaj pozycję co kilkadziesiąt minut, także gdy siedzisz przy biurku.
- Przy silnym bólu rozważ NLPZ, stosując go zgodnie z ulotką albo zaleceniem farmaceuty.
Jakie leki i maści na lumbago?
Wytyczne dopuszczają NLPZ w najmniejszej skutecznej dawce przez najkrótszy czas. Sam paracetamol w bólu krzyża nie jest zalecany. Przy wyborze leku liczy się ryzyko dla żołądka, nerek i serca, więc przy chorobach tych narządów lepiej zapytać farmaceutę albo lekarza. Maść z NLPZ jest opcją miejscową, ale nie zastępuje ruchu.
Czego nie robić przy lumbago?
- Nie leż kilka dni w łóżku.
- Nie dźwigaj i nie skręcaj tułowia pod obciążeniem.
- Nie forsuj rozciągania przez ostry ból.
Jak pomaga fizjoterapia przy postrzale?
Fizjoterapeuta dobiera pozycje i ruch w fazie ostrej, a potem uczy ćwiczeń stabilizujących, które zmniejszają ryzyko nawrotu. Pracuje głównie kinezyterapią, czyli leczeniem ruchem, czasem uzupełnioną terapią manualną. Część osób dostaje ćwiczenia kierunkowe zgodne z metodą McKenziego.
Wytyczne nie zalecają TENS, ultradźwięków, gorsetów ani trakcji, bo nie skracają bólu. Lepiej wybrać fizjoterapeutę, który uczy ćwiczeń do domu, niż serię samych zabiegów.
Czym różni się lumbago od rwy kulszowej?
W lumbago ból zostaje w lędźwiach i pośladku, a w rwie kulszowej schodzi wzdłuż nogi do stopy, często z drętwieniem. Oba stany zaczynają się w dole pleców, więc łatwo je pomylić.
| Lumbago | Rwa kulszowa | |
|---|---|---|
| Gdzie boli | lędźwie i pośladek | lędźwie, pośladek, tył uda, aż do stopy |
| Czy schodzi poniżej kolana | nie | tak |
| Drętwienie, mrowienie, osłabienie | brak | często występuje |
| Co robić | ruch, ciepło, odciążenie | konsultacja z lekarzem, szczególnie przy osłabieniu siły |
Jeśli ból schodzi do nogi, sprawdź objawy rwy kulszowej i to, kiedy zgłosić się do lekarza.
Kiedy z lumbago do lekarza?
Pilnej pomocy, na SOR albo pod numerem 112, wymagają objawy alarmowe. Mogą oznaczać zespół ogona końskiego, czyli ucisk na zakończenia nerwowe w kanale kręgowym, i nie wolno z nimi czekać:
- drętwienie krocza
- zaburzenia oddawania moczu lub stolca
- osłabienie nóg lub utrata siły mięśniowej
Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania.
Do lekarza POZ zgłoś się, gdy ból nie słabnie po kilku tygodniach albo towarzyszy mu któryś z sygnałów:
- gorączka lub nocne poty
- niezamierzona utrata masy ciała
- stale narastający ból
- świeży uraz
- wiek poniżej 20 lub powyżej 50 lat
- nowotwór w wywiadzie albo długie przyjmowanie kortykosteroidów
Nie oczekuj od wizyty skierowania na zdjęcie. Te same wytyczne odradzają rutynowe RTG i rezonans przy bólu krzyża bez objawów poważnej przyczyny, bo zwykle wystarczą wywiad i badanie. Gdy ból trwa dłużej niż kilka tygodni, następnym krokiem jest skierowanie na rehabilitację z NFZ.
Jak zmniejszyć ryzyko kolejnego postrzału?
Ryzyko nawrotu zmniejsza regularny ruch, najlepiej zacząć go po ustąpieniu ostrego bólu.
- Wzmacniaj mięśnie głębokie tułowia, bo to one stabilizują kręgosłup przy codziennych ruchach.
- Dźwigaj z ugiętymi kolanami.
- Przerywaj długie siedzenie krótkim ruchem.
Gotowy plan dają ćwiczenia na kręgosłup lędźwiowy: wzmacniające i mobilizujące odcinek lędźwiowy na czas po ustąpieniu bólu.
