Najkrócej
Dyskopatia L5-S1 to uszkodzenie krążka międzykręgowego między ostatnim kręgiem lędźwiowym a kością krzyżową, obok L4-L5 najczęstsze w odcinku lędźwiowym. Daje ból krzyża, często promieniujący tyłem nogi. Leczenie zaczyna się od ruchu i ćwiczeń dobranych tak, żeby ból nogi się cofał, a operacja jest dla wąskiej grupy osób. Drętwienie krocza, kłopot z oddaniem moczu lub stolca albo narastające osłabienie nogi to powód, żeby jechać na SOR, a nie ćwiczyć.
Czym jest dyskopatia L5-S1?
O dyskopatii mówi się, gdy jądro miażdżyste wydostaje się przez pęknięty albo wypukły pierścień włóknisty. Krążek międzykręgowy leży między trzonami kręgów. W środku ma galaretowate jądro miażdżyste, które amortyzuje obciążenia, a na zewnątrz pierścień włóknisty. Z przodu pierścień jest grubszy niż z tyłu, więc to z tyłu jądro uwypukla się najłatwiej i może uciskać nerwy.
Około 95% wszystkich dyskopatii dotyczy odcinka lędźwiowego, a najczęściej zmienione są poziomy L4-L5 i L5-S1. Dyskopatia lędźwiowa dotyka kobiety i mężczyzn zwykle w wieku 25–45 lat, czyli osoby aktywne zawodowo.
Jakie zmiany w dysku nazywa się dyskopatią?
Pod jedną nazwą kryje się kilka zmian, od pęknięcia pierścienia po przepuklinę, która wciska jądro do kanału kręgowego. Te słowa najczęściej pojawiają się w opisie rezonansu.
| Zmiana | Co się dzieje w krążku | Co może dawać |
|---|---|---|
| Ogniskowe uszkodzenie pierścienia | pęknięcie pierścienia włóknistego, w MRI widoczne jako jasna kropka | ból przy schylaniu i dźwiganiu |
| Wypuklina | uwypuklenie krążka | ucisk worka oponowego i korzeni nerwowych |
| Przepuklina | jądro miażdżyste wyciśnięte przez pęknięcie do kanału kręgowego | ucisk korzenia: ból nogi, drętwienie, osłabienie |
| Sekwestracja | oderwany fragment krążka | objawy zależą od tego, czy fragment uciska korzeń |
| Dehydratacja i zwężenie krążka | utrata wody i elastyczności, mniejsza przestrzeń między kręgami | zmiana związana z wiekiem, opisywana obok innych zmian |
Skąd się bierze dyskopatia lędźwiowa?
Najczęściej nakładają się dwa czynniki: krążek z wiekiem traci wodę, a dźwiganie w pochyleniu i długie siedzenie przeciążają jego tylną, cieńszą część. Pochylony tułów dociska przód krążka i przesuwa jądro ku tyłowi, gdzie pierścień jest najcieńszy.
- dźwiganie i odkładanie ciężarów w pochyleniu,
- długie siedzenie i mała aktywność,
- starzenie: odwodnienie i utrata elastyczności krążka,
- nadwaga i otyłość,
- wady kręgosłupa (choroba Scheuermanna, skolioza) i urazy.
Na ruch, masę ciała i sposób dźwigania masz wpływ. Wieku i wad wrodzonych nie zmienisz.
Jakie objawy daje dyskopatia L5-S1?
Ból w dole pleców, który nasila się przy schylaniu, wstawaniu z krzesła, kaszlu i kichaniu, a przy ucisku korzenia S1 promieniuje tyłem nogi do pięty i bocznej krawędzi stopy. Ból nasilają też podnoszenie i długie siedzenie. Mogą dołączyć drętwienie i mrowienie nogi, osłabienie mięśni nóg i poranna sztywność.
Ból schodzący tyłem nogi to rwa kulszowa, czyli ból korzeniowy. Który korzeń jest uciskany, zależy od poziomu (typowy obraz według opisów w Internie Szczeklika).
| Korzeń (poziom) | Gdzie boli i drętwieje | Co słabnie |
|---|---|---|
| S1 (typowy dla L5-S1) | tył uda i łydki, pięta, boczna krawędź stopy | wspięcie na palce, odruch skokowy |
| L5 (typowy dla L4-L5) | boczna strona goleni, grzbiet stopy, paluch | chodzenie na piętach (opadająca stopa) |
U konkretnej osoby obraz bywa mieszany, więc samo położenie bólu nie rozstrzyga o poziomie.
Czy do rozpoznania potrzebny jest rezonans?
Nie zawsze. Zwykle wystarczają wywiad i badanie neurologiczne z testem Lasègue’a. Rezonans magnetyczny (MRI) zleca się, gdy wynik ma zmienić leczenie, na przykład przed decyzją o zastrzyku lub operacji, albo gdy są objawy alarmowe.
Opis rezonansu nie musi tłumaczyć bólu. W przeglądzie systematycznym badań obrazowych osób bez bólu pleców (Brinjikji i in., American Journal of Neuroradiology, 2015) wypuklinę krążka miało ok. 30% dwudziestolatków i 84% osiemdziesięciolatków. Dla mnie kryterium jest proste: o leczeniu decydują objawy, a nie słowa z opisu badania.
Jak leczy się dyskopatię lędźwiową?
Zaczyna się od leczenia zachowawczego: pozostania w ruchu, ćwiczeń i doraźnie leków przeciwbólowych. Wytyczne NICE NG59 (2016, aktualizacja 2020) uznają za podstawę właśnie ćwiczenia, a nie zabiegi fizykalne.
- Ruch i ćwiczenia: pozostanie aktywnym i program kinezyterapii, czyli leczenia ruchem, dobrany do objawów.
- Leki doraźnie: leki przeciwbólowe bez recepty, w tym NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne), w najmniejszej skutecznej dawce i jak najkrócej. Przed użyciem przeczytaj ulotkę albo zapytaj farmaceuty.
- Fizjoterapia, w której terapia manualna występuje tylko razem z ćwiczeniami. Ścieżka na NFZ zaczyna się od skierowania na rehabilitację z NFZ.
- Zastrzyk nadtwardówkowy przy ostrej, silnej rwie kulszowej albo operacja, tylko przy wskazaniach i po ocenie lekarza.
Wytyczne nie zalecają za to trakcji, pasów i gorsetów, TENS, ultradźwięków, prądów interferencyjnych ani rutynowego obrazowania w podstawowej opiece. Zabiegi z zakresu fizykoterapii są na NFZ popularne, dlatego pytaj fizjoterapeutę o program ćwiczeń, a nie tylko o zabiegi na sali fizykalnej.
Kiedy rozważa się operację?
Natychmiast przy zespole ogona końskiego albo narastającym niedowładzie. Planowo wtedy, gdy mimo leczenia zachowawczego silny ból korzeniowy się utrzymuje, a obraz MRI zgadza się z objawami.
Bez objawów alarmowych nie ma pośpiechu. W badaniu Östermana i in. (Spine, 2006) mikrodiscektomia dała nieco szybszą ulgę w bólu nogi, ale po 2 latach różnice między grupami były niewielkie. Losowo przydzielono do operacji lub leczenia zachowawczego 56 osób z przepukliną lędźwiową i bólem korzeniowym trwającym 6–12 tygodni, bez bezwzględnych wskazań do zabiegu.
Czy dyskopatia lędźwiowa jest uleczalna?
Zmian w krążku się nie cofa, ale objawy u większości osób ustępują przy leczeniu zachowawczym. Leczy się objawy i funkcję, nie sam obraz w rezonansie.
Dyskopatia ma zwykle przebieg przewlekły z okresowymi nawrotami dolegliwości. Ćwiczenia zmniejszają ból i poprawiają sprawność, dlatego zostają na stałe, a po nawrocie wraca się do nich.
Jakie ćwiczenia na dyskopatię L5-S1 robić w domu?
W domu sprawdzają się spokojne ćwiczenia w leżeniu i klęku podpartym, a po ustąpieniu ostrego bólu ćwiczenia mięśni głębokich. Kierunek ruchu, czyli wyprost jak w ćwiczeniu 1 albo zgięcie jak w ćwiczeniu 2, dobiera się do tego, który zmniejsza ból nogi. Rodzaj ćwiczeń zależy od przyczyny bólu, więc najlepiej ocenić go z fizjoterapeutą. Ten sam zestaw stosuje się przy dyskopatii L4-L5 i L5-S1.
Mam jedno kryterium wyboru: zostaje ćwiczenie, po którym ból nogi słabnie albo się cofa, a nie to, które „robią wszyscy”.
Dwie zasady obowiązują przy każdym ćwiczeniu:
- ćwicz 3 razy w tygodniu, z dniami przerwy,
- stawiaj technikę ponad liczbę powtórzeń: ruch wolny, bez bólu schodzącego w nogę.
- Leżenie przodem i podpór na przedramionach. Połóż się na brzuchu z rękami wzdłuż tułowia i weź kilka spokojnych oddechów. Potem unieś się na przedramionach, łokcie pod barkami, i zostań tak ok. 5 minut. Pełny zestaw opisują ćwiczenia metodą McKenziego.
- Przyciąganie kolan do klatki. W leżeniu na plecach przyciągaj kolana do klatki piersiowej, 2 serie po 10 powtórzeń.
- Koci grzbiet. W klęku podpartym zaokrąglaj i prostuj plecy w rytm oddechu, 5 powtórzeń.
- Unoszenie rąk za głowę. W leżeniu na plecach unoś wyprostowane ręce za głowę, 10 powtórzeń.
- Etap późniejszy: stabilizacja mięśni głębokich. Gdy podstawowe ruchy są opanowane, a ostry ból ustąpił, dołóż mostek biodrowy, „dead bug” i plank na przedramionach. Aktywują mięśnie głębokie bez ściskania krążków. Dłuższe zestawy znajdziesz w tekście o ćwiczeniach na kręgosłup lędźwiowy.
Kiedy przerwać ćwiczenie?
Przerwij ćwiczenie, gdy ból schodzi niżej w nogę albo nasila się drętwienie. W metodzie McKenziego dobry kierunek poznaje się po centralizacji, czyli cofaniu się bólu z nogi w stronę krzyża.
Czego unikać przy dyskopatii lędźwiowej?
Przede wszystkim ciężarów dźwiganych w osi kręgosłupa, skrętów tułowia i dźwigania w pochyleniu, czyli ruchów, które najmocniej dociskają krążek.
- ciężkie obciążenie osiowe: przysiady ze sztangą, martwy ciąg, wykroki z kettlem,
- rotacje tułowia w jodze i fitnessie,
- źle wykonywane brzuszki,
- gwałtowne skłony i dźwiganie w pochyleniu,
- długie siedzenie bez podparcia, bez przerw na wstanie,
- sporty z nagłymi zwrotami (tenis, squash, piłka nożna), elementy crossfitu i bieganie po twardej nawierzchni.
Jaki sport przy dyskopatii lędźwiowej?
Pływanie na plecach, nordic walking po miękkim podłożu i rower stacjonarny z wyprostowaną sylwetką. Sporty z nagłymi zwrotami zostają na liście powyżej.
Kiedy dyskopatia jest groźna?
Zwykle nie jest groźna. Pilnej pomocy wymaga wtedy, gdy uciśnięte nerwy przestają prawidłowo działać: drętwieje krocze, pojawia się kłopot z oddaniem moczu lub stolca, noga coraz bardziej słabnie. Sygnały alarmowe, od najpilniejszego:
- Drętwienie krocza i pośladków („siodło”), zatrzymanie lub nietrzymanie moczu albo stolca, osłabienie obu nóg: jedź na SOR od razu. To podejrzenie zespołu ogona końskiego, który według NICE CKS wymaga natychmiastowej pomocy.
- Narastające osłabienie nogi, na przykład opadająca stopa: zgłoś się do lekarza tego samego dnia.
- Ból nocny wybudzający ze snu, uczucie „przewodzenia prądu” w nodze, objawy narastające mimo odpoczynku: umów się do lekarza w ciągu kilku dni.
- Gorączka, chudnięcie bez przyczyny, nowotwór w wywiadzie albo ból po urazie: idź do lekarza bez zwłoki.
Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania przez lekarza ani fizjoterapeutę.
Czy dyskopatia lędźwiowa ma związek z jelitami?
Tak, ale w jednym przypadku: kłopot z kontrolą stolca razem z drętwieniem krocza. To objaw ucisku nerwów z punktu 1 i powód, żeby jechać na SOR, a nie szukać przyczyny w jelitach.
Czy przy dyskopatii lepiej leżeć, czy chodzić?
Lepiej chodzić i wracać do zwykłych zajęć w granicach bólu. Te same wytyczne nie zalecają leżenia w łóżku. Na krótki odpoczynek pomaga pozycja na plecach z ugiętymi nogami albo na boku.
