Najkrócej
Ból kości ogonowej, czyli kokcygodynia, to ból końca kręgosłupa, który nasila się przy siedzeniu. Najczęściej wynika z upadku na pośladki, długiego siedzenia na twardym albo z porodu. Bóle kości ogonowej pojawiają się też bez żadnego urazu, na przykład przy zbyt ruchomej kości lub napiętych mięśniach dna miednicy. Zwykle mijają w ciągu kilku tygodni dzięki odciążeniu i fizjoterapii. Drętwienie krocza, kłopot z oddaniem moczu, gorączka albo krew w stolcu to powód, żeby zgłosić się do lekarza.
Czym jest kokcygodynia i gdzie dokładnie boli?
Kokcygodynia to ból samego końca kręgosłupa, w szparze pośladkowej tuż nad odbytem, a nie w krzyżu. Kość ogonowa (kość guziczna) składa się z 3–5, najczęściej 4, kręgów guzicznych, zrośniętych lub częściowo zrośniętych. Łączy się z kością krzyżową stawem krzyżowo-ogonowym.
To niewielka kość, ale ma sporo przyczepów, które tłumaczą, dlaczego ból czuć przy siedzeniu i wypróżnianiu:
- mięśnie dna miednicy, w tym mięsień dźwigacz odbytu
- więzadła miednicy
- część mięśnia pośladkowego wielkiego
Gdy te mięśnie się napinają, ciągną za kość ogonową. Ból w tej okolicy bywa mylony z bólem pleców, choć leży niżej niż typowy ból w krzyżu.
Skąd bierze się ból kości ogonowej?
Najczęściej z urazu po upadku na pośladki, z przewlekłego nacisku przy siedzeniu i z porodu.
| Przyczyna | Co się dzieje | Typowa sytuacja |
|---|---|---|
| Upadek na pośladki | stłuczenie, zwichnięcie lub złamanie kości ogonowej | poślizgnięcie na lodzie, zjazd ze schodów |
| Długie siedzenie | przeciążenie kości ogonowej, zwłaszcza przy siedzeniu odchylonym do tyłu | praca przy biurku, jazda samochodem, twarde krzesło |
| Poród | uszkodzenie kości ogonowej lub jej więzadeł, głównie przy porodzie zabiegowym | ból utrzymujący się po porodzie |
| Nadmierna ruchomość | kość ogonowa wychyla się lub podwichuje przy siadaniu | ból bez upadku, nasilany siadaniem |
| Napięcie dna miednicy | napięte mięśnie ciągną za kość ogonową | ból w okolicy kości ogonowej i odbytu |
Jeśli nie pamiętasz żadnego urazu, szukaj przyczyny w dwóch ostatnich wierszach tabeli albo w długim siedzeniu.
Ból kości ogonowej bez urazu
Bez upadku ból częściej dotyczy kobiet: kokcygodynia występuje u nich około 5 razy częściej niż u mężczyzn (Lirette i współautorzy, Ochsner Journal 2014). Średni wiek zachorowania to około 40 lat. Czynnikiem ryzyka jest też otyłość, więc nie szukaj na siłę urazu, którego nie było.
Najczęściej winna jest nadmierna ruchomość lub podwichnięcie kości ogonowej przy siadaniu, napięcie mięśni dna miednicy albo wielogodzinny nacisk przy siedzeniu. Ruchomość widać na dynamicznym RTG, czyli zdjęciach na siedząco i na stojąco. Zwykłe RTG jej nie pokazuje. Zdarza się też, że przyczyny nie udaje się ustalić, a leczenie i tak przynosi poprawę.
Po czym poznać ból kości ogonowej?
Typowo boli przy siadaniu i wstawaniu z krzesła, a słabnie na stojąco i w marszu. Nasila się:
- przy siadaniu, zwłaszcza na twardym
- przy wstawaniu z pozycji siedzącej
- przy odchylaniu się do tyłu
- przy parciu i wypróżnianiu
- podczas współżycia
Wstawanie boli często bardziej niż samo siedzenie, bo napinają się wtedy mięśnie przyczepione do kości ogonowej. Ból przy parciu to ta sama dolegliwość, a nie osobny problem. Ból w krzyżu, który nasila się przy skłonach, wskazuje raczej na lędźwie.
Co pomaga na ból kości ogonowej?
Najpierw odciążenie przy siedzeniu i leki przeciwbólowe bez recepty, potem fizjoterapia. Zastrzyki i operacja wchodzą w grę dopiero wtedy, gdy to zawiedzie. Do kolejnego etapu przechodzisz, gdy poprzedni nie daje poprawy.
Jak siedzieć i jaką poduszkę wybrać?
NHS zaleca przy bólu kości ogonowej pochylenie tułowia do przodu, poduszkę klinową lub z wycięciem i unikanie długiego siedzenia. W praktyce:
- Siadaj z tułowiem pochylonym do przodu, tak by ciężar szedł na guzy kulszowe.
- Unikaj odchylania się do tyłu i siedzenia na twardym krześle.
- Podłóż poduszkę klinową z wycięciem pod kość ogonową.
- Wstawaj i zmieniaj pozycję, zamiast siedzieć bez przerwy.
Wybieram poduszkę z wycięciem z tyłu, a nie miękką, w której kość ogonowa się zapada i dalej dostaje nacisk. Poduszka nie zastąpi przerw w siedzeniu, tylko zmniejsza obciążenie, gdy już siedzisz.
Leki, ciepło i zimno
Przy silniejszym bólu pomagają dostępne bez recepty leki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen i paracetamol, stosowane zgodnie z ulotką. Ulgę przynoszą też ciepłe lub zimne okłady. Jeśli leki nie wystarczają, omów to z lekarzem.
Fizjoterapia i terapia dna miednicy
Fizjoterapia przy kokcygodynii obejmuje:
- terapię manualną okolicy krzyżowo-ogonowej
- rozluźnianie mięśni dna miednicy
- mobilizację kości ogonowej
- ćwiczenia stabilizujące miednicę
Terapię dna miednicy prowadzi często fizjoterapeuta uroginekologiczny. Bywa ona wykonywana także od strony pochwy lub odbytu (badanie per rectum), ale tylko po zgodzie pacjenta i z wyjaśnieniem, co robi.
Uzupełnieniem terapii mogą być ćwiczenia na odcinek lędźwiowy, które stabilizują lędźwie i miednicę. Pomiń w nich pozycje siedzące i skłony na twardym podłożu.
Gdy fizjoterapia nie wystarcza
Gdy leczenie zachowawcze zawodzi, stosuje się miejscowe zastrzyki z kortykosteroidu lub blokadę zwoju nieparzystego. Usunięcie kości ogonowej (kokcygektomia) rozważa się dopiero po niepowodzeniu tych metod. Jego głównym ryzykiem jest zakażenie rany. Zabiegi te stosuje się rzadko, bo większości chorych pomaga leczenie zachowawcze.
Czy ból kości ogonowej przejdzie sam?
Zwykle tak, w ciągu kilku tygodni. Leczenie zachowawcze (odciążenie, leki przeciwbólowe, fizjoterapia) pomaga w około 90% przypadków kokcygodynii (Lirette 2014).
Nie czekaj jednak w nieskończoność: do lekarza zgłoś się, gdy domowe sposoby nie pomagają po kilku tygodniach, ból jest silny albo narasta.
Kiedy z bólem kości ogonowej iść do lekarza?
Od razu, gdy ból łączy się z objawami ze strony nerwów lub zwieraczy.
Natychmiast (SOR):
- drętwienie krocza
- osłabienie nóg
- kłopoty z oddaniem moczu lub stolca, które mogą wskazywać na zespół ogona końskiego
W ciągu kilku dni:
- gorączka
- obrzęk z wyciekiem w szparze pośladkowej nad kością ogonową, co może być torbielą pilonidalną (zatoką włosową)
- krew w stolcu
- ból nocny
- spadek masy ciała bez przyczyny
- ból po upadku, który uniemożliwia siedzenie
Ból, który budzi w nocy, to inna sprawa niż ból przy siadaniu. Lekarz może zlecić rezonans magnetyczny, który wyklucza inne przyczyny: guz, stan zapalny i zmiany w kręgosłupie.
Czy ból kości ogonowej może oznaczać nowotwór?
Rzadko. Struniak, rzadki i wolno rosnący nowotwór kości, ma jedno z typowych umiejscowień właśnie w kości krzyżowej i ogonowej. Podobnie guzy odbytnicy mogą dawać ból w tej okolicy.
Odróżnia je charakter bólu: jest stały, także w nocy i w spoczynku, często z krwawieniem lub zmianą rytmu wypróżnień.
Ból powyżej kości ogonowej: kręgosłup czy kość ogonowa?
Ból kilka centymetrów wyżej, w krzyżu lub z boku nad pośladkami, pochodzi zwykle z odcinka lędźwiowego, stawów krzyżowo-biodrowych albo mięśni. Źródłem rzadko jest sama kość ogonowa.
| Miejsce bólu | Najczęstsze źródło | Co go nasila |
|---|---|---|
| Szpara pośladkowa, tuż nad odbytem | kość ogonowa | siadanie, wstawanie, odchylanie do tyłu |
| Krzyż, kilka centymetrów wyżej | odcinek lędźwiowy | skłony, dźwiganie, ruchy kręgosłupa |
| Bok, nad pośladkiem | staw krzyżowo-biodrowy | obciążanie jednej nogi, wchodzenie po schodach |
| Dolna część pleców, szeroko | mięśnie | napięcie, długa jedna pozycja |
Jeśli ból schodzi do pośladka i nogi, to inny problem. Takie objawy opisuje rwa kulszowa. Ból mięśni pleców na dole, z napięciem, ale bez promieniowania, to zwykle ból mięśniowy, a nie kokcygodynia.
Czy ból kości ogonowej może być objawem hemoroidów?
Nie wprost. Hemoroidy dają świąd, krwawienie i ból odbytu przy wypróżnianiu, a kokcygodynia boli przy siadaniu i wstawaniu. Oba problemy mogą wystąpić razem. Krew z odbytu zawsze wymaga lekarza.
Jak dostać fizjoterapię na NFZ z bólem kości ogonowej?
Zacznij od lekarza POZ i zarejestruj skierowanie w ciągu 30 dni od wystawienia.
- Umów wizytę u lekarza POZ, który zbada okolicę kości ogonowej.
- Poproś o RTG, jeśli lekarz uzna je za potrzebne, i o skierowanie na fizjoterapię ambulatoryjną.
- Zarejestruj skierowanie w placówce.
Kto wystawia dokument i jak długo jest ważny, opisuje tekst o skierowaniu na rehabilitację.
Teksty Fizjomatu mają charakter edukacyjny i nie zastępują badania przez lekarza ani fizjoterapeuty.
