Najkrócej
Uszkodzenie łąkotki to pęknięcie lub zwyrodnienie jednej z dwóch chrząstek amortyzujących w kolanie, częściej przyśrodkowej niż bocznej. Zwykle daje ból po jednej stronie stawu, obrzęk i przeskakiwanie. Jeśli uszkodzenie jest zwyrodnieniowe i stabilne, leczenie zaczyna się od fizjoterapii. Kolano zablokowane w zgięciu, którego nie da się wyprostować, wymaga pilnej oceny ortopedy, bo zwykle oznacza wskazanie do artroskopii.
Gdzie leży łąkotka i co się w niej uszkadza?
W kolanie leżą dwie łąkotki, a pęknięcie lub rozwarstwienie jednej z nich odbiera stawowi część amortyzacji. Łąkotka to półksiężycowata chrząstka włóknista między kością udową a piszczelową. Przenosi i rozkłada obciążenie, amortyzuje wstrząsy i stabilizuje kolano. Każda ma róg przedni, trzon i róg tylny.
- Łąkotka przyśrodkowa ma kształt litery C i jest zrośnięta z torebką stawową oraz więzadłem pobocznym piszczelowym. Przez to jest mniej ruchoma i ulega uszkodzeniu częściej niż boczna, najczęściej w rogu tylnym.
- Łąkotka boczna ma kształt zbliżony do litery O i jest bardziej ruchoma.
Ważne jest też ukrwienie. Według klasycznego badania anatomicznego Arnoczky’ego i Warrena z 1982 r. krew dociera tylko do zewnętrznej części łąkotki, czyli do około 10–30% jej szerokości. To strefa czerwona: pęknięcia w niej mają szansę się zrosnąć albo nadają się do szycia. Część wewnętrzna, strefa biała, jest nieukrwiona i praktycznie się nie goi.
Jakie są objawy uszkodzenia łąkotki?
Najczęściej boli jedna strona szpary stawowej, czyli miejsca, w którym spotykają się kość udowa i piszczelowa, zwłaszcza przy skręcie, kucaniu i schodach. Typowy zestaw objawów to:
- ból po przyśrodkowej albo bocznej stronie kolana,
- obrzęk i sztywność,
- przeskakiwanie lub trzask w stawie,
- uczucie niestabilności, jakby kolano miało „ustąpić”,
- blokowanie, czyli chwilowa niemożność pełnego wyprostu,
- ból przy skręcie zgiętego kolana, także podczas badania lekarskiego.
Objawy mogą pojawić się od razu po urazie albo narastać w ciągu 24–48 godzin. Bywa też, że uszkodzenie długo nie daje dolegliwości i ujawnia się dopiero wraz z postępem zmian w stawie. Ostry ból po urazie z czasem słabnie, ale objawy mechaniczne, czyli przeskakiwanie i blokowanie, nawracają przy kolejnych obciążeniach.
Czy można chodzić z uszkodzoną łąkotką?
Tak, jeśli kolano się nie blokuje i da się je obciążyć. Utykanie, brak pełnego wyprostu i niemożność oparcia się na nodze to inna sytuacja, opisana w sekcji o pilnej wizycie.
Rodzaje uszkodzeń łąkotki
Najważniejszy podział to uszkodzenia urazowe i zwyrodnieniowe. Urazowe powstają przez skręt kolana przy stopie opartej o podłoże i obciążonej nodze, najczęściej u młodszych osób i sportowców. Zwyrodnieniowe pojawiają się zwykle po 40. roku życia, czasem przy zwykłym przysiadzie.
| Rodzaj | Kto i jak | Typowy objaw | Co zwykle oznacza dla leczenia |
|---|---|---|---|
| Podłużne | częściej uraz skrętny u młodszych osób | ból, obrzęk, przeskakiwanie | zależy od miejsca i stabilności pęknięcia |
| Rączka od wiadra | duże podłużne pęknięcie z przemieszczonym fragmentem | blokada wyprostu | fragment wsunięty do stawu blokuje wyprost, więc zwykle zabieg w trybie pilnym |
| Horyzontalne (poziome) | zmiany zwyrodnieniowe, po 40. roku życia | ból, obrzęk, przeskakiwanie | zwykle leczenie zachowawcze |
| Promieniste (radialne) | zależy od przypadku | ból, obrzęk, przeskakiwanie | decyduje lokalizacja i objawy |
| Płatowe (typu flap) | zależy od przypadku | przeskakiwanie | zależy od objawów mechanicznych |
| Złożone | zaawansowane zwyrodnienie | ból, obrzęk, przeskakiwanie | zwykle najpierw fizjoterapia |
Pęknięcie horyzontalne dzieli łąkotkę na warstwę górną i dolną. Horyzontalne uszkodzenie łąkotki przyśrodkowej jest typowo zwyrodnieniowe i zwykle leczy się zachowawczo.
Jak potwierdza się uszkodzenie łąkotki?
Rozpoznanie zaczyna się od badania klinicznego, a potwierdza je rezonans magnetyczny (MR). Rezonans określa lokalizację, typ i rozległość uszkodzenia, więc to on rozstrzyga.
- Badanie kliniczne: ocena bolesności szpary stawowej oraz testy, na przykład test McMurraya (ból lub trzask przy rotacji zgiętego kolana) i test Thessaly.
- Rezonans magnetyczny: podstawowe badanie obrazowe łąkotki.
- USG i RTG: USG ocenia tylko zewnętrzne części łąkotki, więc pokazuje uszkodzenie jedynie w części i nie zastępuje MR. RTG w ogóle nie pokazuje łąkotki, służy do oceny kości i zmian zwyrodnieniowych.
Co znaczy opis rezonansu?
Stopień 1–2 w skali Stollera to zmiana sygnału wewnątrz łąkotki, która nie dochodzi do powierzchni stawowej, a nie pęknięcie. Reszta opisu też bywa myląca:
- Stopień 3: dopiero to jest pęknięcie, bo zmiana sięga powierzchni.
- Trzon: środkowa część łąkotki między rogiem przednim a tylnym. O leczeniu uszkodzenia trzonu łąkotki przyśrodkowej decyduje typ pęknięcia i objawy mechaniczne, a nie samo miejsce.
- Róg tylny: tylna część łąkotki, w której przyśrodkowa uszkadza się najczęściej.
- Horyzontalne lub zwyrodnieniowe: zmiana typowa dla starzenia się chrząstki, nie świeży uraz.
Opis MR czytam razem z objawami, nie osobno. Stopień 1 bez blokowania i bez bólu mechanicznego nie jest powodem do paniki.
Fizjoterapia czy artroskopia?
Przy uszkodzeniu zwyrodnieniowym i stabilnym pierwszym wyborem jest fizjoterapia. Zabieg rozważa się przy bloku mechanicznym oraz przy świeżym urazowym pęknięciu w strefie ukrwionej, wtedy też w postaci szycia.
Badania dotyczą uszkodzeń zwyrodnieniowych u osób w średnim wieku, więc nie przenosi się ich wniosków na świeże urazowe pęknięcia ani na blok kolana.
Częściowa meniscektomia, czyli artroskopowe usunięcie uszkodzonego fragmentu, nie dała po 12 miesiącach wyniku lepszego niż zabieg pozorowany (FIDELITY, Sihvonen i wsp., „New England Journal of Medicine” 2013, 146 pacjentów). Fizjoterapia nie była gorsza od meniscektomii po 24 miesiącach (ESCAPE, van de Graaf i wsp., „JAMA” 2018, 321 pacjentów).
Wytyczne BMJ Rapid Recommendations z 2017 r. silnie odradzają artroskopię większości osób ze zwyrodnieniową chorobą kolana. Konsensus ESSKA z 2016 r. zaleca najpierw leczenie zachowawcze, a artroskopię dopiero wtedy, gdy objawy utrzymują się mimo około 3 miesięcy terapii, albo od razu przy blokadzie mechanicznej.
| Leczenie zachowawcze | Artroskopia (usunięcie / szycie) | |
|---|---|---|
| Dla kogo | uszkodzenie zwyrodnieniowe, stabilne, bez blokady | blok mechaniczny, świeże urazowe pęknięcie w strefie ukrwionej |
| Cel | zmniejszyć ból i obrzęk, wzmocnić staw ruchem | usunąć przemieszczony fragment albo zszyć pęknięcie |
| Co mówią badania | w zwyrodnieniowych uszkodzeniach nie gorsze od meniscektomii (ESCAPE) | w zwyrodnieniowych brak przewagi nad fizjoterapią (FIDELITY) |
Leczenie zachowawcze to ruch dawkowany pod okiem fizjoterapeuty: ćwiczenia, kontrola obciążeń i obrzęku. Dotyczy to także uszkodzenia łąkotki przyśrodkowej, o ile kolano się nie blokuje.
Szycie i usunięcie fragmentu to dwa różne zabiegi. Szycie naprawia łąkotkę, więc wymaga dłuższej rehabilitacji niż częściowe usunięcie. Przy zwyrodnieniowym pęknięciu pytaj ortopedę, co ma dać zabieg, czego nie da trzy miesiące ćwiczeń.
Jak wygląda rehabilitacja po uszkodzeniu łąkotki?
Rehabilitacja idzie etapami od opanowania bólu i obrzęku do ćwiczeń sportowych, a przejście dalej zależy od kryteriów, nie od kalendarza. Podstawą jest kinezyterapia, czyli leczenie ruchem: dawkowany ruch przywraca stawowi sprawność lepiej niż długi odpoczynek. Po szyciu łąkotki wszystko trwa dłużej i obowiązuje ograniczenie obciążania oraz zgięcia według protokołu chirurga. Po częściowym usunięciu tempo jest szybsze. Żaden protokół nie obiecuje terminu powrotu do biegania.
1. Opanowanie bólu i obrzęku
Cel to zmniejszenie obrzęku i bólu oraz odzyskanie pełnego wyprostu. Kolano się odciąża, a ruchy w bezbolesnym zakresie nie pozwalają stawowi sztywnieć. Dalej przechodzi się, gdy kolano da się wyprostować do końca, a obrzęk wyraźnie słabnie.
2. Wzmacnianie mięśni uda i biodra
Zaczyna się od ćwiczeń izometrycznych, czyli napinania mięśnia bez ruchu w stawie, a potem dochodzą ćwiczenia z oporem. Wzmacnia się mięsień czworogłowy uda oraz mięśnie biodra. Kryterium przejścia dalej to przysiad bez bólu i brak obrzęku po wysiłku.
3. Równowaga i czucie głębokie
Propriocepcja to czucie położenia stawu, które po urazie słabnie. Trenuje się ją na niestabilnym podłożu, od stania na jednej nodze po trudniejsze zadania. Cel to kolano, które stabilnie trzyma oś nogi.
4. Powrót do biegania i zmian kierunku
Ostatni etap to ćwiczenia funkcjonalne: skoki i zmiany kierunku. Wraca się do nich, gdy po poprzednich etapach nie pojawia się obrzęk ani ból.
Kiedy kolano wymaga pilnej wizyty?
Kolano zablokowane w zgięciu, którego nie da się wyprostować, to wskazanie do pilnej oceny ortopedy, a nie do ćwiczeń. Do wizyty odciąż nogę i nie prostuj kolana na siłę. Pilnej pomocy wymaga też:
- duży obrzęk narastający w ciągu kilku godzin po urazie (możliwe uszkodzenie ACL lub krwiak),
- niemożność obciążenia nogi,
- kolano gorące i zaczerwienione, do tego gorączka,
- drętwienie lub zimna stopa.
W takich sytuacjach nie czekaj na termin planowej wizyty z NFZ, tylko jedź do ortopedy albo na SOR. Ten tekst nie zastępuje badania przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
Czy uszkodzona łąkotka się zrasta?
To zależy od miejsca. Pęknięcie w zewnętrznej, ukrwionej części może się zrosnąć lub nadaje się do szycia, a w części wewnętrznej nie. Objawy często ustępują mimo to: w uszkodzeniach zwyrodnieniowych fizjoterapia nie wypada gorzej od meniscektomii. Stawowi pomaga ruch dawkowany. Terminu zrostu nie da się obiecać.
Łąkotka i więzadło krzyżowe przednie
Skręt kolana często uszkadza jednocześnie łąkotkę i więzadło krzyżowe przednie (ACL). Wtedy o leczeniu łąkotki decyduje też plan dla więzadła. Operację i rehabilitację więzadła opisuje tekst o rekonstrukcji ACL.
Jak dostać rehabilitację kolana na NFZ?
Fizjoterapię ambulatoryjną na NFZ zleca skierowanie od lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, a po zabiegu często od ortopedy. Po urazie łąkotki ścieżka jest ta sama co przy innych dolegliwościach narządu ruchu. Kto wystawia dokument i jak długo jest ważny, opisuje tekst o skierowaniu na rehabilitację z NFZ.
