Najkrócej
Zerwanie ścięgna Achillesa to przerwanie ścięgna łączącego łydkę z piętą, zwykle przy nagłym odbiciu. Rozpoznaje się je badaniem, przede wszystkim testem Thompsona. Wybór między operacją a ortezą z klinami zależy od wieku, aktywności i ryzyka ponownego zerwania, a przy wczesnej rehabilitacji funkcjonalnej wyniki obu metod są zbliżone. Powrót do pełnej sprawności trwa zwykle 4–6 miesięcy.
Czym jest zerwanie ścięgna Achillesa?
To przerwanie ciągłości ścięgna Achillesa (ścięgna piętowego, ang. Achilles tendon rupture), całkowite albo częściowe. Ścięgno łączy mięsień trójgłowy łydki z kością piętową i jest największym, najsilniejszym ścięgnem w ciele. Przenosi siłę łydki na stopę i umożliwia zgięcie podeszwowe: wspięcie na palce, odbicie w chodzie i w biegu.
- Zerwanie całkowite: włókna są przerwane na całej szerokości, a łydka nie porusza już stopą w dół.
- Zerwanie częściowe (naderwanie): część włókien zostaje, ścięgno jest osłabione i bolesne.
Czy przy naderwaniu można chodzić?
Często tak, ale to nie wyklucza zerwania. Przy naderwaniu część włókien nadal pracuje, więc chód bywa niemal normalny, a pełne zerwanie można wtedy przeoczyć. O obciążaniu nogi i czasie gojenia decyduje lekarz po badaniu i USG.
Dlaczego ścięgno pęka?
Najczęściej przez gwałtowny skurcz łydki przy stopie zgiętej grzbietowo, zwykle w ścięgnie, które było już osłabione. Typowe sytuacje to start do sprintu, wyskok i nagły zwrot. Ścięgno rzadko pęka przy samej pięcie: przerwa wypada najczęściej 2–6 cm nad nią, w „talii” ścięgna, czyli najsłabiej ukrwionym odcinku. Dlatego lekarz szuka tam wyczuwalnego zagłębienia.
Częściej chorują mężczyźni w wieku 30–50 lat, zwłaszcza sportowcy weekendowi. Ryzyko zwiększają:
- przeciążenie bez przygotowania, na przykład pierwszy trening po długiej przerwie,
- zmiany zwyrodnieniowe ścięgna z wiekiem,
- wcześniejsze dolegliwości ścięgna,
- fluorochinolony (grupa antybiotyków) i glikokortykosteroidy.
Ostrzeżenie przed fluorochinolonami wydała w 2018 r. Europejska Agencja Leków, ograniczając ich stosowanie m.in. z powodu zapalenia i zerwań ścięgien. Leków nie odstawiaj na własną rękę: o zmianie decyduje lekarz.
Jak rozpoznać zerwanie Achillesa?
Typowe objawy:
- trzask lub uczucie uderzenia w tył łydki,
- ostry ból, po którym pojawia się obrzęk,
- zagłębienie nad piętą w miejscu przerwy,
- brak siły przy wspięciu na palce chorej nogi,
- u części osób zamiast silnego bólu tylko osłabienie i dyskomfort, przez co zerwanie bywa brane za skręcenie.
Zerwanie potwierdza się badaniem klinicznym, głównie testem Thompsona. Pacjent leży na brzuchu ze stopami poza krawędzią leżanki, a lekarz ściska łydkę. Przy zdrowym ścięgnie stopa porusza się w dół, a przy zerwanym nie rusza się wcale. Test ma czułość 96% i swoistość 93%, a badanie kliniczne wykrywa zerwanie lepiej niż obrazowanie. USG lub rezonans magnetyczny służą do potwierdzenia w wątpliwych przypadkach i przy zerwaniu częściowym.
Co zrobić od razu po urazie?
Nie obciążaj nogi i zgłoś się tego samego dnia.
- Przerwij ruch i nie próbuj „rozchodzić” bólu.
- Schładzaj okolice łydki i pięty.
- Unieś nogę.
- Jedź na SOR lub do ortopedy.
Operacja czy orteza?
Obie metody dają po roku zbliżoną funkcję przy rehabilitacji funkcjonalnej. Operacja rzadziej kończy się ponownym zerwaniem, ale niesie ryzyko rany i uszkodzenia nerwu. Leczenie zachowawcze polega na unieruchomieniu w ortezie z klinami pod piętą, w ustawieniu stopy w zgięciu podeszwowym, i stopniowym obciążaniu. Operacja to zszycie ścięgna metodą otwartą albo małoinwazyjną. Zszycie przezskórne zmniejsza ryzyko zakażenia i powikłań skórnych, ale grozi uszkodzeniem nerwu łydkowego.
Liczby pochodzą z metaanalizy opublikowanej w BMJ w 2019 r. (29 badań, ok. 15 000 pacjentów) oraz z badania ACHILLES z New England Journal of Medicine z 2022 r. (554 osoby).
| Kryterium | Operacja | Leczenie zachowawcze |
|---|---|---|
| Ponowne zerwanie | 2,3% (metaanaliza), 0,6% (ACHILLES) | 3,9% (metaanaliza), 6,2% (ACHILLES) |
| Inne powikłania | 4,9% | 1,6% |
| Blizna i nerw łydkowy | blizna, możliwe uszkodzenie nerwu łydkowego | bez rany i blizny |
| Unieruchomienie | zwykle 6–8 tygodni | zwykle 6–8 tygodni |
| Wynik po roku (ATRS) | bez różnic | bez różnic |
ATRS to kwestionariusz oceniający funkcję nogi po zerwaniu.
Operację zwykle rozważa się przy całkowitym zerwaniu. Na wybór wpływają wiek, aktywność, choroby współistniejące i rodzaj urazu, a decyzję podejmujesz razem z ortopedą. Przy powrocie do biegania lub skoków zapytałbym go wprost o ryzyko ponownego zerwania przy takim sporcie. Różnica widoczna w tabeli ma wtedy większe znaczenie niż przy spokojnym chodzeniu i pracy biurowej.
Jak wygląda rehabilitacja etapami?
Rehabilitacja funkcjonalna chroni ścięgno, potem je obciąża, a na końcu wzmacnia łydkę. Po operacji i bez niej etapy są te same, po operacji dochodzi tylko gojenie rany. Do kolejnego etapu przechodzi się po spełnieniu kryteriów, nie po dacie. Dla mnie wspięcie na palce bez bólu i symetryczny chód ważą więcej niż kalendarz. Konkretne tygodnie usuwania klinów ustala prowadzący zespół, bo protokoły się różnią.
1. Ochrona ścięgna (pierwsze 6–8 tygodni)
Orteza lub gips utrzymują stopę w zgięciu podeszwowym, a obciążanie odbywa się według zaleceń lekarza. W tym czasie ruszasz palcami i kolanem. Dalej przechodzisz, gdy lekarz wyrazi zgodę, rana się goi, a obrzęk nie narasta.
2. Odstawianie ortezy i nauka chodu
Kliny pod piętą usuwa się stopniowo, aż stopa stanie płasko. Uczysz się chodu bez kul, a zakres ruchu poszerzasz bez forsownego rozciągania. Kryterium przejścia to chód bez utykania.
3. Siła łydki i powrót do codzienności
Zaczynasz od wspięć na palce obunóż, potem na jednej nodze, dochodzi rower. Tu wchodzi rehabilitacja ruchem, czyli kinezyterapia: ćwiczenia odbudowują siłę łydki, a bierne zabiegi tego nie zrobią. Kryterium to kilka wspięć na jednej nodze bez bólu.
4. Bieg i sport
Trucht, skoki i zmiany kierunku wprowadza się po zgodzie fizjoterapeuty.
Kiedy można chodzić i wrócić do sportu?
W ortezie chodzi się zwykle od pierwszych tygodni, zgodnie z zaleceniem lekarza. Z zerwanym ścięgnem często da się chodzić, bo stopę zginają też inne mięśnie, ale bez odbicia i bez wspięcia na palce. Chodzenie bez diagnozy opóźnia leczenie.
| Etap | Orientacyjny czas |
|---|---|
| Chodzenie w ortezie | od pierwszych tygodni, według zaleceń lekarza |
| Chodzenie bez ortezy | po okresie unieruchomienia, przy chodzie bez utykania |
| Codzienna aktywność | 3–4 miesiące |
| Pełna sprawność | zwykle 4–6 miesięcy, u części osób do 8 |
| Sport | 6–12 miesięcy |
Czasy zależą od pracy i sportu, więc traktuj je jako orientację.
Jak zmniejszyć ryzyko ponownego zerwania?
Ryzyko zmniejsza przede wszystkim cierpliwość w rehabilitacji.
- Noś ortezę tak długo, jak zaleci lekarz.
- Odbuduj siłę łydki, zanim zaczniesz biegać.
- W pierwszym roku uważaj na nagłe odbicia i starty ze sprintu.
Kiedy pilnie do lekarza po urazie lub operacji?
Zgłoś się pilnie przy któremkolwiek z objawów:
- narastający ból i obrzęk łydki,
- duszność lub ból w klatce piersiowej, bo unieruchomienie zwiększa ryzyko zakrzepicy żył głębokich (po operacji stosuje się profilaktykę przeciwzakrzepową, o której decyduje lekarz),
- gorączka,
- wyciek z rany lub jej rozejście się,
- nagła utrata siły w stopie po okresie poprawy, co może oznaczać ponowne zerwanie.
Operacja i rehabilitacja na NFZ
Zszycie ścięgna wykonują oddziały ortopedii w ramach NFZ, a pacjent trafia tam przez SOR lub poradnię ortopedyczną. Na fizjoterapię ambulatoryjną na NFZ potrzebne jest skierowanie. Kto je wystawia i jak długo jest ważne, opisuje tekst o skierowaniu na rehabilitację z NFZ. Po wypisie ze szpitala warto je mieć od razu.
Ile trwa zwolnienie lekarskie i czy należy się odszkodowanie?
Długość zwolnienia zależy od pracy (biurowa albo fizyczna) i metody leczenia, a decyduje o niej lekarz. Trwały uszczerbek na zdrowiu ocenia lekarz orzecznik ZUS albo ubezpieczyciela po zakończeniu leczenia.
Zerwanie a zapalenie ścięgna Achillesa
To dwa różne problemy. Przewlekły ból ścięgna (tendinopatię) leczy się stopniowym obciążaniem, czasem falą uderzeniową. Przy świeżym zerwaniu takich zabiegów się nie stosuje. Ból przy skręceniu kostki dotyczy więzadeł z boku stawu, a nie ścięgna nad piętą.
