Najkrócej
Najczęściej boli przeciążony mięsień czworoboczny lędźwi, staw krzyżowo-biodrowy albo stawy kręgosłupa, a taki ból zmienia się przy ruchu i zmianie pozycji. W tej samej okolicy leżą jednak nerki. Ból falujący, niezależny od pozycji, z gorączką, nudnościami albo zmianami w moczu wymaga lekarza, a kolka lub gorączka z dreszczami to powód do pilnej pomocy. Do 90% przypadków bólu dolnej części pleców to ból nieswoisty, czyli taki, którego badania nie przypisują jednej uszkodzonej strukturze.
Co może boleć na dole pleców po bokach?
Po bokach dolnej części pleców leży kilka warstw struktur, które dają podobny ból, więc łatwo przypisać go niewłaściwej z nich. Okolica lędźwiowa boczna rozciąga się od dolnych żeber (X-XII) do grzebienia talerza biodrowego. Biegnie tu mięsień czworoboczny lędźwi (łac. quadratus lumborum): łączy 12. żebro z kręgosłupem lędźwiowym i talerzem biodrowym, stabilizuje tułów i zgina go na boki. Całość okrywa powięź piersiowo-lędźwiowa, a gdy się napina, daje sztywność i ból przypominający ciasny gorset.
Głębiej, zaotrzewnowo, leżą nerki, tuż obok mięśnia czworobocznego lędźwi i mięśnia lędźwiowego większego. Ich rzut na plecy pokrywa się z kątem żebrowo-kręgowym, czyli miejscem, w którym dolne żebro styka się z kręgosłupem.
W praktyce ból pleców po bokach pochodzi z jednej z trzech grup:
- mięśnie i powięź, przede wszystkim mięsień czworoboczny lędźwi,
- stawy i więzadła kręgosłupa oraz miednicy,
- nerki, a rzadziej inne narządy, które rzutują ból na plecy.
Ból z tyłu pleców na dole najczęściej pochodzi z dwóch pierwszych.
Jakie są najczęstsze mięśniowo-szkieletowe przyczyny bólu w tym miejscu?
Cztery struktury najczęściej dają ból mechaniczny w tej okolicy i każda ma własny wzorzec: inne miejsce i inny ruch, który ból prowokuje.
| Struktura | Gdzie boli | Co nasila ból |
|---|---|---|
| Mięsień czworoboczny lędźwi | głęboki, tępy ból w boku, który z punktów spustowych promieniuje do pachwiny i pośladka | przeciążenie jednej strony, ruchy tułowia w bok |
| Staw krzyżowo-biodrowy | zwykle jedna strona, na pograniczu pośladka i pleców; promieniuje do pośladka, pachwiny i nogi | chodzenie, stanie, siedzenie, zakładanie skarpet na stojąco, przewracanie się w łóżku |
| Stawy międzywyrostkowe | blisko kręgosłupa, po jednej lub obu stronach | długie stanie, skręcanie tułowia, wstawanie po długim siedzeniu, na przykład po jeździe samochodem |
| Więzadło biodrowo-lędźwiowe (entezopatia) | ból promieniuje na bok, do pośladka i pachwiny; na talerzu biodrowym da się wyczuć bolesne zgrubienie | zgrubienie jest bolesne przy dotyku |
Jednostronny ból z prawej strony pleców nad pośladkiem, a tak samo z lewej, to najczęściej staw krzyżowo-biodrowy albo więzadło biodrowo-lędźwiowe. Ból przeciążeniowy może sięgać pośladków, ale nie schodzi poniżej kolan. Częsty jest tu ból nieswoisty, a ból trwający ponad 3 miesiące nazywa się przewlekłym.
Kręgosłup czy nerki: jak je odróżnić?
Rozstrzyga związek z ruchem. Ból, który zmienia się przy skłonie, skręcie i zmianie pozycji, jest mechaniczny. Ból falujący, bez ulgi w żadnej pozycji, z gorączką lub zmianami w moczu wskazuje na nerkę. Przy bólu w boku najpierw sprawdziłabym, czy coś zmienia się przy ruchu i jak wygląda mocz, a dopiero potem sięgnęłabym po rozciąganie.
Ból trzewny, czyli z narządów wewnętrznych, bywa rzutowany na plecy: ból rzutowany z nerek, trzustki, narządów rodnych i aorty często nie zmienia się podczas ruchu.
| Cecha | Ból mięśniowo-szkieletowy | Ból nerkowy |
|---|---|---|
| Ruch i pozycja | zmienia się przy skłonie, skręcie, wstawaniu | nie zależy od pozycji, żadna nie przynosi ulgi |
| Charakter | tępy, „jak ciasny gorset” | falujący, bardzo silny przy kolce |
| Miejsce | nisko, przy talerzu biodrowym i kręgosłupie | bok pod żebrami, nieco wyżej |
| Jedna czy obie strony | jedna lub obie; obustronny częściej po zmęczeniu mięśni posturalnych | częściej jedna strona (kolka) |
| Objawy towarzyszące | zwykle brak objawów ogólnych | gorączka, nudności, wymioty |
| Mocz | bez zmian | zmiany w moczu, pieczenie przy oddawaniu |
Kolka nerkowa
Kolka nerkowa to nagły, bardzo silny, falujący ból z jednej strony, który często schodzi do pachwiny. Towarzyszą mu nudności i wymioty, a żadna pozycja nie przynosi ulgi. Wymaga pomocy medycznej.
Odmiedniczkowe zapalenie nerek
Ból w boku z gorączką, dreszczami i pieczeniem przy oddawaniu moczu to wskazanie do pilnej wizyty u lekarza, nie do ćwiczeń. Termofor i masaż odpadają: ciepło pomaga tylko przy bólu mięśniowym, a przy gorączce i podejrzeniu infekcji nerki nie wolno go stosować.
Ból z prawej i z lewej strony: co jeszcze wchodzi w grę?
Strona nie przesądza o przyczynie, bo mięśnie i nerki są po obu stronach ciała. Niektóre narządy rzutują jednak ból na plecy tylko po jednej stronie, a ból dolnej części pleców może towarzyszyć też tętniakowi aorty, chorobom jelit, trzustki i narządów rodnych. Nagły, rozdzierający ból brzucha i pleców to stan nagły: dzwoń pod numer 112.
Po prawej stronie
Ból z prawej strony pleców, także na dole, może pochodzić z:
- prawej nerki,
- pęcherzyka żółciowego (ból wyżej, pod żebrami),
- wyrostka robaczkowego (ból zaczyna się w brzuchu),
- u kobiet prawego jajnika i przydatków,
- stawu krzyżowo-biodrowego i mięśnia czworobocznego lędźwi, gdy przeciążona jest jedna strona.
Po lewej stronie
Ból z lewej strony pleców, w tym ból z tyłu pleców po lewej stronie na dole i w lewym boku, może pochodzić z:
- lewej nerki,
- śledziony (ból wyżej),
- trzustki (ból opasujący, po posiłku),
- jelita,
- u kobiet lewego jajnika i przydatków,
- mięśni i stawu krzyżowo-biodrowego.
Co pomaga przy bólu mięśniowym po bokach?
Pomaga ruch w granicach bólu zamiast leżenia, a przy bólu, który nie mija, fizjoterapia, w tym kinezyterapia, czyli leczenie ruchem. Wytyczne NICE przy bólu dolnej części pleców zalecają ćwiczenia i pozostanie aktywnym. Nie zalecają prądów TENS ani samego paracetamolu.
Przez pierwsze 48-72 godziny po przeciążeniu obowiązuje odpoczynek względny, a nie leżenie w łóżku:
- Ogranicz dźwiganie.
- Chodź krótko zamiast leżeć.
- Przerywaj siedzenie, wstawaj i zmieniaj pozycję.
- Ogrzewaj napięty mięsień termoforem lub ciepłą kąpielą, o ile nie ma gorączki.
- Wróć do ćwiczeń, gdy ból jest mechaniczny; zestawy do domu to ćwiczenia na kręgosłup lędźwiowy.
Nie rozciągałabym na siłę ani nie rolowała bólu, którego charakter nie zmienia się przy ruchu, bo taki ból może pochodzić z narządu, a nie z mięśnia.
Kiedy z bólem w boku iść do lekarza, a kiedy na SOR?
Na SOR lub pod numer 112:
- gorączka z dreszczami,
- krwiomocz,
- ból kolkowy bez ulgi w żadnej pozycji,
- drętwienie krocza,
- kłopot z oddaniem moczu lub stolca,
- osłabienie nóg.
Trzy ostatnie objawy mogą oznaczać zespół ogona końskiego: zaburzenia czucia i ruchu obu nóg i krocza z zaburzeniami oddawania moczu i stolca. Wymaga on pilnej pomocy, bo może zostawić trwałe uszkodzenie nerwów.
Do lekarza w najbliższych dniach:
- ból nie słabnie mimo ruchu,
- ból pojawił się po upadku,
- ból zaczął się po 55. roku życia,
- ból budzi w nocy i towarzyszy mu poranna sztywność (taki obraz dają zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, ZZSK, i infekcje kręgosłupa),
- ból nagły i nieproporcjonalnie silny względem urazu, zwłaszcza u starszej osoby (tak mogą się objawiać złamania osteoporotyczne i nowotwory).
Po 55. roku życia około 1 na 20 przypadków bólu dolnej części pleców to złamanie kręgu, a w 1 na 100 przyczyna jest groźniejsza (Enthoven i współpracownicy, 2016). Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania przez lekarza.
Jakie badania zleca lekarz przy bólu lędźwi z boku?
Przy podejrzeniu nerek podstawą jest badanie ogólne moczu i USG jamy brzusznej, które pozwala wykluczyć przyczynę nerkową. Do diagnostyki należą też badania krwi. Lekarz może opukać okolicę lędźwiową (objaw Goldflama), ale to badanie wykonywane w gabinecie, nie test do zrobienia w domu. Samodzielnie nie rozstrzygniesz, czy to nerki: rozstrzyga badanie moczu.
RTG i rezonans magnetyczny w typowym bólu dolnej części pleców są mało wiarygodne w szukaniu przyczyny (Herzog i współpracownicy, 2016). Gdy przyczyna nerkowa odpada, a ból mechaniczny nie mija, dalszą ścieżkę otwiera skierowanie na rehabilitację.
Czy chore nerki zawsze bolą?
Nie, przewlekła choroba nerek zwykle przebiega bez bólu. Silny ból po jednej stronie lędźwi dają kolka, kamica i infekcja. Brak bólu nie wyklucza więc choroby nerek, a nagły ból z boku częściej oznacza kamicę lub infekcję niż „słabe nerki”.
Czy ból po bokach może być rwą kulszową?
Tak, gdy ból schodzi z pośladka przez tył uda poniżej kolana do stopy i towarzyszy mu drętwienie lub osłabienie. Ból, który kończy się na pośladku, to raczej przeciążenie. Pełny obraz opisują objawy rwy kulszowej.
