Najkrócej
Endoproteza biodra to sztuczny staw, który zastępuje zniszczoną głowę kości udowej i panewkę. Zakłada się ją, gdy zaawansowane zmiany, najczęściej z powodu choroby zwyrodnieniowej, dają ból i ograniczenie ruchu mimo leczenia zachowawczego; decyzję podejmuje ortopeda. Rehabilitacja zaczyna się w pierwszej dobie po zabiegu i trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, a większość implantów działa ponad 15 lat.
Z czego składa się endoproteza biodra?
Implant to zestaw czterech części, które zastępują głowę kości udowej i panewkę miednicy. Zabieg nazywa się endoprotezoplastyką, a w literaturze także alloplastyką lub artroplastyką stawu biodrowego.
- trzon osadza się w kości udowej, najczęściej jest z tytanu
- głowa ma kształt kuli i bywa z metalu albo ceramiki
- panewka trafia do miednicy
- wkładka z polietylenu (UHMWPE lub XLPE) leży między głową a panewką
Głowa z wkładką tworzą parę ślizgową, czyli miejsce, w którym staw faktycznie pracuje. Możliwe są układy metal na polietylenie, ceramika na polietylenie i ceramika na ceramice.
Cementowa, bezcementowa czy hybrydowa?
Rodzaje różnią się sposobem mocowania w kości, a nie jakością implantu. Wymiana obu elementów to endoproteza całkowita. Połowiczna zastępuje samą głowę i jest częsta po złamaniu szyjki kości udowej u seniorów.
| Sposób mocowania | Jak trzyma się kości | Komu częściej |
|---|---|---|
| Cementowe | Cement kostny (PMMA) utwierdza implant od razu | Osobom starszym ze słabszą kością |
| Bezcementowe | Kość wrasta w porowatą powierzchnię, często z powłoką z hydroksyapatytu | Młodszym pacjentom z dobrą kością |
| Hybrydowe | Jeden element na cemencie, drugi bez | Wybiera operator po ocenie kości |
Wybór należy do operatora i zależy od jakości kości. Przed zabiegiem pytałbym, dlaczego akurat taki sposób mocowania, a nie o to, co jest droższe lub nowocześniejsze.
Dojście przednie, boczne i tylne
Chirurg dociera do stawu od przodu, z boku albo od tyłu, a od wybranego dojścia zależy, które ruchy trzeba ograniczyć po zabiegu. Kliniki prywatne podają, że dojście przednie pozwala nie przecinać dużych mięśni, i łączą je z mniejszym bólem oraz niższym ryzykiem zwichnięcia. Dlatego pacjent z sąsiedniego łóżka może dostać inne zakazy niż ty: ważna jest lista od własnego operatora.
Kiedy zakłada się endoprotezę biodra?
Wtedy, gdy zniszczony staw boli i ogranicza ruch mimo leków i rehabilitacji, a zdjęcie RTG potwierdza zaawansowane zmiany. Decyduje o tym ortopeda.
Najczęstszym wskazaniem jest zaawansowana choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (koksartroza). Pozostałe to:
- martwica głowy kości udowej
- złamanie szyjki kości udowej
- deformacje stawu i wrodzona dysplazja
- choroby zapalne stawu
Biodro „do wymiany” boli zwykle w pachwinie, a ból promieniuje do uda i kolana. Nasila się przy wstawaniu i w nocy.
Wiek nie przekreśla zabiegu: sztywnej granicy nie ma, endoprotezę wszczepia się także osobom młodym. Z kolei odkładanie operacji przy postępujących zmianach może prowadzić do większych uszkodzeń kości i gorszego wyniku.
Jak wygląda operacja i pobyt w szpitalu?
Zabieg trwa zwykle od 1 do 3 godzin, zależnie od zaawansowania zmian i techniki. Pacjent często wstaje już w pierwszej dobie, a do domu wraca po kilku dniach. To duża operacja, ale rutynowa w ortopedii.
Przed przyjęciem warto zrobić kilka rzeczy:
- wykonać badania krwi, RTG i EKG
- zacząć rehabilitację przedoperacyjną, czyli wzmocnić mięśnie, poprawić ruchomość i nauczyć się zachowań po zabiegu
- przygotować dom: usunąć przeszkody, dołożyć poręcze, załatwić balkonik lub laskę
Rehabilitacja po endoprotezie biodra etapami
Cała rekonwalescencja trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy i dzieli się na trzy etapy. Ja przechodziłbym do kolejnego według sprawności, czyli pewnego chodu oraz kontroli bólu i obrzęku, nie według daty z internetu.
1. Szpital: pierwsze dni
Ćwiczenia zaczynają się w pierwszej dobie, żeby zapobiec zakrzepom i zanikom mięśni. Pacjent jest pionizowany, pompuje stopami, napina mięśnie uda i pośladka (ćwiczenia izometryczne), uczy się chodzić o kulach łokciowych lub z balkonikiem i wchodzić po schodach.
Kryterium przejścia: bezpieczne wstawanie z łóżka i chód o kulach po korytarzu, a schody pod nadzorem.
2. Pierwsze tygodnie w domu
Chodzi się od pierwszych dni, tylko z asekuracją kul. Codziennie robi się ćwiczenia z planu fizjoterapeuty, a spacery wydłuża stopniowo. Do tego dochodzą zasady ruchu chroniące przed zwichnięciem i opieka nad blizną.
Kryterium przejścia: chód bez utykania na dłuższym dystansie oraz decyzja fizjoterapeuty o odstawieniu jednej kuli.
3. Powrót do aktywności
Kule odstawia się, gdy chód jest w pełni kontrolowany; materiały NHS dla pacjentów podają, że wiele osób robi to po około 6 tygodniach, ale to punkt odniesienia, nie termin. W tym czasie dochodzą wzmacnianie i ćwiczenia równowagi, rower stacjonarny oraz pływanie po wygojeniu rany. Powrót do pracy i prowadzenia auta uzgadnia się z lekarzem.
Bieganie i skoki po endoprotezie to kwestia indywidualna, zależna od rodzaju implantu i przygotowania; omawia się je z operatorem i fizjoterapeutą. Dla stawu wygodniejsze są aktywności w odciążeniu, na przykład w wodzie.
Kryterium przejścia: pełna kontrola chodu i brak bólu po wysiłku następnego dnia.
Czego nie wolno po operacji endoprotezy biodra?
W pierwszych tygodniach unika się ruchów, które mogłyby zwichnąć implant, a ich zakres zależy od dojścia operacyjnego. Poniżej typowy przykład po dojściu tylnym; własną listę i czas jej obowiązywania ustala operator.
- Nie zginaj biodra powyżej kąta prostego: unikaj niskich krzeseł, sedesu bez nakładki i schylania się po buty.
- Nie zakładaj nogi na nogę.
- Nie skręcaj stopy i kolana do środka.
- Śpij na plecach albo na boku z poduszką między kolanami.
- Wsiadaj do auta tyłem.
Po dojściu przednim zasady bywają inne, więc przed wypisem dopytaj ortopedę lub fizjoterapeutę prowadzącego, co dokładnie dotyczy ciebie.
Ile lat wytrzymuje endoproteza biodra?
Większość implantów działa ponad 15 lat, a ponad połowa nadal po 25 latach. Tak wynika z metaanalizy danych z rejestrów endoprotezoplastyk, opublikowanej w The Lancet w 2019 r. Badacze liczyli, jaki odsetek endoprotez całkowitych działa bez rewizji, czyli operacji wymiany.
| Czas od operacji | Endoprotezy działające bez rewizji |
|---|---|
| 15 lat | około 89% |
| 20 lat | około 70% |
| 25 lat | około 58% |
Trwałość zależy od pary ślizgowej, ustawienia implantu oraz aktywności i masy ciała pacjenta. Zużycie wkładki i obluzowanie zwiększają ryzyko rewizji.
Rehabilitacja po endoprotezie na NFZ
Po endoprotezoplastyce rehabilitację można kontynuować w ramach NFZ w trybie stacjonarnym, dziennym albo ambulatoryjnym. Skierowanie warto omówić z lekarzem jeszcze przy wypisie ze szpitala. Gdy samodzielne dotarcie do placówki nie jest możliwe, w grę może wchodzić rehabilitacja domowa na NFZ.
Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem po operacji?
Skontaktuj się z oddziałem lub ortopedą, gdy pojawi się któryś z tych sygnałów:
- gorączka z zaczerwienieniem, ociepleniem albo sączeniem z rany (możliwe zakażenie okołoprotezowe)
- nagły, silny ból z niemożnością obciążenia nogi, jej skróceniem lub skręceniem (podejrzenie zwichnięcia)
- obrzęk, ból i ocieplenie łydki (możliwa zakrzepica żył głębokich)
- duszność lub ból w klatce piersiowej (dzwoń pod 112)
Sygnały mogą też pojawić się późno: sączenie z blizny, nawet po latach od operacji, jest powodem do wizyty u ortopedy. Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje decyzji ortopedy ani zaleceń fizjoterapeuty prowadzącego.
