Najkrócej
Metoda McKenziego (MDT, Mechaniczne Diagnozowanie i Terapia) to system badania i leczenia bólu kręgosłupa oraz kończyn, opracowany przez Robina McKenziego. Terapeuta sprawdza, jak objawy reagują na powtarzane ruchy, a potem dobiera ćwiczenia w kierunku, który zmniejsza ból albo cofa go z nogi lub ręki w stronę kręgosłupa. Kierunku nie da się dobrać samodzielnie, bez oceny. Przy sygnałach alarmowych najpierw zgłoś się do lekarza.
Na czym polega badanie i dobór kierunku?
Terapeuta prosi o powtarzanie ruchów w kilku kierunkach i obserwuje, czy ból słabnie, cofa się w stronę kręgosłupa, czy schodzi niżej w nogę lub rękę.
Wizyta składa się z trzech kroków:
- Wywiad o objawach.
- Powtarzane ruchy i utrzymywane pozycje, przy których terapeuta notuje reakcję objawów, zwykle w karcie badania, czyli protokole oceny MDT.
- Diagnoza i program leczenia dopasowany do tej reakcji.
Cały proces opiera się na dwóch pojęciach. Centralizacja oznacza cofanie się bólu z nogi lub ręki w stronę kręgosłupa i jest korzystnym znakiem klinicznym. Przeciwieństwem jest peryferyzacja: ból schodzi dalej od kręgosłupa. Ból, który przesuwa się ku środkowi pleców, to dobra wiadomość, nawet jeśli w krzyżu chwilowo czuć go mocniej.
Drugie pojęcie to preferencja kierunkowa, czyli kierunek ruchu, który zmniejsza objawy. Przy schorzeniu mechanicznym zwykle jeden kierunek poprawia stan, a pozostałe są obojętne albo szkodliwe. Badanie kończy się wyborem jednego ćwiczenia w określonym kierunku. Dlatego kopiowanie cudzego zestawu wyprostów może pogorszyć objawy: to, co pomogło komuś innemu, u ciebie może być właśnie tym szkodliwym kierunkiem.
Terapeuta MDT może też użyć mobilizacji i manipulacji, ale celem pozostaje niezależność pacjenta. Już pierwsza wizyta rozstrzyga, czy pacjent skorzysta z tej metody. Jeśli nie, zostaje skierowany do innego specjalisty.
Dla kogo jest metoda McKenziego?
Dla osób z bólem mechanicznym, czyli takim, który zmienia się wraz z ruchem i pozycją ciała. Dotyczy to kręgosłupa i stawów obwodowych, a więc także kończyn.
Metoda wyróżnia trzy zespoły bólu mechanicznego, które leczy się inaczej:
| Zespół | Co się dzieje | Typowy pacjent | Czym się leczy |
|---|---|---|---|
| Zespół posturalny | Ból wywołuje długie utrzymywanie jednej pozycji, najczęściej między łopatkami | Młoda osoba, która dużo siedzi | Edukacja postawy, ustawienie oparcia fotela |
| Zespół dysfunkcyjny | Tkanki utraciły elastyczność | Osoba, której leczenie wymaga długotrwałych, regularnych ćwiczeń | Regularne ćwiczenia w domu |
| Zespół zaburzeń strukturalnych | Ból związany z dyskiem, zmienny w zależności od kierunku ruchu | Osoba z dyskopatią lub przepukliną | Ćwiczenia w kierunku preferencji kierunkowej |
Ból od siedzenia i ból z dysku to dwa różne problemy, więc jedna instrukcja „ćwicz wyprosty” nie pasuje do obu. W zespole dysfunkcyjnym liczy się systematyczność, bo pełne odwrócenie zmian trwa długo.
Wśród wskazań są dyskopatia, przepuklina jądra miażdżystego, rwa kulszowa i rwa barkowa, ale o ćwiczeniach decyduje ocena, nie sama nazwa rozpoznania. Gdy rwa wymaga badań obrazowych albo konsultacji chirurga, terapeuta kieruje pacjenta dalej, nawet bez deficytów neurologicznych.
Jakie są ćwiczenia metodą McKenziego?
Poniższe przykłady pokazują najczęstszy kierunek, a nie gotowy plan. Same ćwiczenia to proste ruchy powtarzane w jednym kierunku, w seriach i kilka razy dziennie, zgodnie z zaleceniami terapeuty. Nie wymagają sprzętu i da się je wykonać w domu.
Ruchy dzielą się głównie na wyprost (ekstensję) i zgięcie (fleksję). Część pacjentów lepiej reaguje na inne kierunki niż wyprost, więc jednego zestawu dla wszystkich nie ma. W trakcie ćwiczenia obserwuj, dokąd przesuwa się ból. Jeśli się cofa, kierunek jest dobry. Jeśli schodzi niżej, przerwij.
Ćwiczenia na odcinek lędźwiowy
Ćwiczenia wyprostne lędźwi idą stopniowo, od odciążenia do pełnego zakresu ruchu:
- Połóż się na brzuchu na macie.
- Unieś tułów i oprzyj się na przedramionach.
- Wyprostuj ręce i unieś górną część tułowia, a biodra zostaw na macie.
- Wariant dla niektórych osób: wyprost w staniu. To przykład, nie obowiązkowy etap.
Do tych ćwiczeń nie ma uniwersalnej liczby powtórzeń ani czasu. Rozpisaną kartę ćwiczeń z liczbą powtórzeń daje terapeuta po badaniu. Zestawy ogólne dla osób bez rozpisanego kierunku MDT to proste ćwiczenia na kręgosłup lędźwiowy.
Kryterium przerwania jest jedno: jeśli ból schodzi w pośladek lub nogę albo pojawia się drętwienie, radzę przerwać ćwiczenie i nie wracać do niego bez konsultacji.
Ćwiczenia na szyję
W odcinku szyjnym metoda działa tak samo: najpierw ocena, potem kierunek. Obejmuje ból szyi, dyskopatię szyjną i rwę barkową (brachialgię). Typowym przykładem kierunku jest retrakcja, czyli cofanie brody. Tak jak w lędźwiach, o tym, czy ten ruch ci pomoże, rozstrzyga reakcja objawów podczas badania. Obowiązuje też ta sama zasada przerwania: jeśli ból schodzi niżej, przerwij.
Co mówią badania o skuteczności?
Przegląd Cochrane (CD009711) wykazał, że w (pod)ostrym nieswoistym bólu krzyża metoda McKenziego daje niewielkie albo żadne korzyści w łagodzeniu bólu i niepełnosprawności. Dotyczy to zarówno krótkiego okresu (do 2 tygodni), jak i średniego (do 3 miesięcy). Autorzy piszą, że nie jest to skuteczna metoda leczenia takiego bólu.
Wynik ma wąski zakres. Ból krzyża uznaje się za (pod)ostry, gdy trwa do 12 tygodni. „Nieswoisty” oznacza ból bez rozpoznanej przyczyny, takiej jak złamanie, nowotwór, zakażenie czy ból korzenia nerwu. Wniosków nie przenosi się więc na ból przewlekły, szyję ani rwę.
Metodę porównywano m.in. z minimalną interwencją, na przykład z broszurą informacyjną. W świeżym nieswoistym bólu krzyża przewaga MDT nad prostą poradą jest zatem mała i nie trzeba jej szukać za wszelką cenę. Żadne z badań w tym przeglądzie nie oceniało działań niepożądanych.
Twórcy metody wskazują zapobieganie nawrotom i wczesne rokowanie jako jej zalety. To założenia metody, a nie wynik tego przeglądu.
Kiedy nie ćwiczyć metodą McKenziego?
Nie ćwicz samodzielnie bez diagnozy. Samodzielnie nie powinny ćwiczyć także:
- osoby z chorobą przebiegającą z gorączką,
- kobiety w ciąży bez uzgodnienia z terapeutą,
- osoby z zapaleniem stawów.
Pilnie do lekarza prowadzą sygnały alarmowe:
- nagły, silny ból,
- drętwienie krocza,
- osłabienie nóg,
- zaburzenia oddawania moczu.
W takich sytuacjach nie rozpoczynaj żadnych ćwiczeń, tylko szukaj pomocy medycznej. Gdy ból promieniuje do nogi i zastanawiasz się, co z nim zrobić, zajrzyj do tekstu o rwie kulszowej i jej objawach.
Jak siedzieć i spać przy metodzie McKenziego?
MDT obejmuje także edukację postawy w codziennych pozycjach. Przy siedzeniu wałek lędźwiowy, zwany też wałkiem McKenziego, podpiera lordozę lędźwiową.
Pozycję do snu ustala terapeuta, bo zależy od kierunku, który łagodzi objawy. Bez badania nie ma jednej pozycji dobrej dla wszystkich, więc żadnej nie polecam.
Czym metoda McKenziego różni się od innych ćwiczeń na kręgosłup?
MDT jest jedną z form leczenia ruchem, czyli kinezyterapii. Ćwiczenia stabilizacyjne i inne formy kinezyterapii wzmacniają i uruchamiają kręgosłup ogólnie, a MDT zaczyna od testu kierunku i ćwiczy w jednym kierunku, który pacjent zna z badania.
Drugą różnicą jest nacisk na samodzielność: pacjent uczy się, jak sam reagować na ból i jak zapobiegać nawrotom.
Metoda została opisana w książce „The Lumbar Spine: Mechanical Diagnosis and Therapy”, której pierwsze wydanie ukazało się w 1981 r. Jej autorem jest Robin McKenzie, nowozelandzki fizjoterapeuta.
