Najkrócej
Fala uderzeniowa (ESWT) to impulsy akustyczne o wysokim ciśnieniu, podawane przez skórę na przewlekle bolesne ścięgno albo przyczep. Ma sens przy dolegliwościach trwających miesiącami mimo ćwiczeń. Najlepiej udokumentowane są zapalenie rozcięgna podeszwowego (ostroga piętowa) i zwapnienia w barku, a przy łokciu tenisisty wyniki badań są słabe. Seria to zwykle 3–5 zabiegów co tydzień, najczęściej odpłatnie.
Czym jest fala uderzeniowa i jak działa?
To krótki impuls ciśnienia, które w tkance rośnie do 100 MPa w czasie krótszym niż 10 nanosekund (ns), a potem gwałtownie spada do wartości ujemnej. Skrót ESWT pochodzi od angielskiej nazwy Extracorporeal Shock Wave Therapy, po polsku: pozaustrojowa terapia falą uderzeniową. Metoda należy do fizykoterapii, a impuls wytwarza aparat i przekazuje go przez głowicę z żelem.
Medycyna zaczęła od kamieni nerkowych. Fale uderzeniowe rozbijały je w litotrypsji, a po badaniach na zwierzętach w 1976 r. pierwszy zabieg na człowieku wykonano w 1980 r.
Mechanizm nie jest do końca wyjaśniony. Jedna z teorii mówi o mechanotransdukcji, czyli przełożeniu bodźca mechanicznego na reakcję komórek. Według hipotez fala zmniejsza aktywność substancji P, mediatora bólu, oraz pobudza syntezę kolagenu i powstawanie nowych naczyń (angiogenezę).
Czym różni się fala skupiona od radialnej?
Skupiona działa punktowo i sięga głębiej, radialna rozchodzi się promieniście i jest płytsza.
| Rodzaj | Jak się rozchodzi | Głębokość | Typowe użycie |
|---|---|---|---|
| Fala skupiona (fokalna) | w jednym ognisku | głębiej położone struktury | zwapnienia w barku (wysoka energia) |
| Fala radialna (RSWT) | promieniście od głowicy | do ok. 3–4 cm | struktury płytsze |
Energię fali mierzy się w mJ/mm². Granica 0,2 mJ/mm² dzieli falę niskoenergetyczną (LESWT) od wysokoenergetycznej (HESWT). Rodzaj i energię dobiera fizjoterapeuta albo lekarz po wywiadzie i badaniu, czasem łącząc oba rodzaje fali.
Przed zabiegiem zapytaj, jaka fala i o jakiej energii będzie stosowana. Badania nad barkiem dotyczą fali skupionej wysokoenergetycznej, więc samo „mamy aparat do fali” niczego jeszcze nie rozstrzyga.
Na co fala uderzeniowa pomaga według badań?
Najmocniejsze dowody ma zapalenie rozcięgna podeszwowego i bark ze zwapnieniem, słabe łokieć tenisisty, a niespójne ścięgno Achillesa.
| Dolegliwość | Co mówią przeglądy i wytyczne | Wniosek |
|---|---|---|
| Zapalenie rozcięgna podeszwowego (ostroga piętowa) | Wytyczne amerykańskich fizjoterapeutów APTA (JOSPT, rewizja 2023) zalecają ESWT do zmniejszenia bólu i poprawy funkcji. Brytyjski NICE w 2009 r. uznał dowody za niespójne i to samo stwierdził dla łokcia tenisisty | Najlepiej udokumentowane wskazanie, ale oceny się różnią |
| Tendinopatia zwapniająca barku | Metaanaliza w Annals of Internal Medicine (2014): wysokoenergetyczna fala zmniejsza ból i poprawia funkcję | Fala skupiona o wysokiej energii rozbija złogi wapnia w ścięgnach barku |
| Bark bez zwapnień | W tej samej metaanalizie brak dowodów skuteczności przy zmianach bez zwapnień | Przy bólu barku zapytaj o zwapnienie w USG lub RTG |
| Ścięgno Achillesa | W 2016 r. NICE objął zaleceniami także ścięgno Achillesa i znów uznał dowody za niespójne | Opcja przy bólu opornym na ćwiczenia, bez gwarancji |
| Łokieć tenisisty | Przegląd Cochrane z 2005 r. (9 badań z grupą placebo): niewielka korzyść albo żadna w bólu i funkcji | Najsłabszy kandydat do płatnej serii |
Przy rozcięgnie podeszwowym, łokciu tenisisty i ścięgnie Achillesa NICE dopuszcza ESWT pod warunkiem szczególnej zgody pacjenta i nadzoru.
Lista wskazań w gabinetach jest dużo dłuższa niż lista z dowodami: obejmuje punkty spustowe, kręgosłup czy zmiany zwyrodnieniowe. Procenty skuteczności z cenników nie pochodzą z badań. Kiedy gabinet podaje taką liczbę bez nazwy badania, pytam, przy jakiej dolegliwości i w porównaniu z czym.
Ile zabiegów fali uderzeniowej potrzeba i co ile dni?
Zwykle 3–5 zabiegów w odstępach 5–7 dni. O odstępie decyduje prowadzący i nie jest to błąd gabinetu, jeśli różni się od typowego.
- liczba zabiegów: zwykle 3–5, przy przewlekłych dolegliwościach do 8,
- odstęp między zabiegami: 5–7 dni, czasem 3,
- pierwsza poprawa: często po 1–2 sesjach,
- pełny efekt: zwykle po zakończeniu serii, dopiero wtedy ocenia się, czy metoda zadziałała.
Jak przebiega jeden zabieg?
Wizyta jest ambulatoryjna i odbywa się bez znieczulenia. Sama aplikacja trwa kilka do kilkunastu minut.
- Fizjoterapeuta lub lekarz zbiera wywiad i bada miejsce bólu.
- Wskazuje punkt największej tkliwości.
- Nakłada żel i przykłada głowicę w tym miejscu.
- Podaje od kilkunastu do kilku tysięcy uderzeń, zależnie od ustawień aparatu.
Czy fala uderzeniowa boli?
Tak, zwykle jest nieprzyjemna, a siła bólu zależy od energii, miejsca i stanu tkanki. Zapalna, nadwrażliwa okolica reaguje mocniej, podobnie jak zabieg o wysokiej energii. Pacjenci porównują to do intensywnego masażu.
Terapeuta może zmniejszyć parametry, jeśli zabieg jest nie do wytrzymania, ale musi o tym wiedzieć: zgłoś to od razu, nie po kilku minutach.
Jakie skutki uboczne daje fala uderzeniowa?
Skutki są miejscowe i dotyczą okolicy, którą poddano zabiegowi:
- przejściowe nasilenie bólu,
- zaczerwienienie skóry,
- wybroczyny albo krwiak,
- obrzęk.
Objawy miejscowe ustępują same, a zalecenia na czas po zabiegu przekazuje prowadzący. Ryzyko uszkodzenia ścięgna dotyczy zbyt wysokiej energii: w badaniach na zwierzętach fala o energii 0,6–0,9 mJ/mm² mogła uszkadzać ścięgna. Dlatego dobór energii należy do specjalisty.
Kto nie powinien mieć zabiegu falą uderzeniową?
Kwalifikuje lekarz lub fizjoterapeuta po wywiadzie. Przeciwwskazania to:
- ciąża,
- zaburzenia krzepliwości krwi,
- nowotwór w miejscu zabiegu,
- aktywna infekcja lub stan zapalny skóry w miejscu aplikacji,
- świeże złamanie.
Przy fali skupionej towarzystwo ISMST dodaje, że w polu ogniska nie może znaleźć się tkanka płucna, nowotwór ani płód.
Co wybrać zamiast fali albo razem z nią?
Przy tendinopatiach podstawą są ćwiczenia, a fala może je uzupełnić, gdy ból trwa mimo kilku miesięcy pracy. Chodzi o leczenie ruchem, czyli kinezyterapię: stopniowe obciążanie ścięgna. Nie zaczynałbym od fali, jeśli nikt jeszcze nie ułożył ćwiczeń.
Alternatywy i dodatki:
- ćwiczenia obciążeniowe przy tendinopatii (Achilles, kolano skoczka, łokieć),
- rozciąganie i odciążenie rozcięgna przy bólu pięty,
- inne zabiegi fizykoterapii jako dodatek do ruchu.
Kiedy ból pięty, łokcia albo barku wymaga lekarza, a nie zabiegu?
Do lekarza trzeba iść przed zabiegiem, gdy pojawia się którykolwiek z sygnałów:
- ból po urazie z obrzękiem i niemożnością obciążenia,
- zaczerwienienie i gorączka,
- drętwienie lub osłabienie ręki albo stopy,
- ból nocny niezwiązany z ruchem,
- nagły trzask w ścięgnie.
Czy fala uderzeniowa jest na NFZ i ile kosztuje?
W praktyce zabieg wykonuje się odpłatnie. Cenniki gabinetów podają zwykle 50–70 zł za jeden zabieg, więc seria 3–5 zabiegów kosztuje 150–350 zł.
Fizjoterapia na NFZ wymaga skierowania. Otwiera ono drogę do świadczeń gwarantowanych z rehabilitacji leczniczej. Kto je wystawia i jak długo jest ważne, opisuje tekst o skierowaniu na rehabilitację NFZ.
