Najkrócej
Fizykoterapia to dział fizjoterapii, w którym stosuje się bodźce fizyczne: prąd, światło i laser, ultradźwięki, pole magnetyczne, ciepło, zimno i wodę. Najlepiej działa jako dodatek do ćwiczeń, nie zamiast nich. Nie każdy może z niej korzystać: choroba nowotworowa, gorączka i ciąża wykluczają zabiegi, a rozrusznik serca wyklucza elektroterapię.
Jak działają bodźce fizykalne na organizm?
Bodziec fizyczny wywołuje w tkankach reakcję, a jej siła zależy od rodzaju bodźca, jego natężenia, czasu działania i reaktywności organizmu. To ostatnie oznacza, że ten sam zabieg u dwóch osób może dać różny efekt. Światowa Konfederacja Fizjoterapii (WCPT) opisuje stosowanie czynników fizykalnych jako wykorzystanie biofizycznych i elektrofizjologicznych odmian energii do oceny, leczenia i zapobiegania uszkodzeniom. W nazewnictwie międzynarodowym mówi się o nich „czynniki elektrofizjologiczne” (EPAs, od angielskiego electrophysical agents).
Na przykład:
- Ciepło rozszerza naczynia krwionośne i limfatyczne, co zwykle zmniejsza napięcie mięśni.
- Zimno najpierw zwęża naczynia i zmniejsza przepływ krwi, a przy dłuższym działaniu pojawia się reakcja odwrotna, czyli ich rozszerzenie (fale Lewisa).
- Prądy impulsowe o odpowiednio dobranych parametrach działają przeciwbólowo.
Stąd bierze się „dawka” w fizykoterapii: ten sam aparat ustawiony inaczej robi coś innego, więc parametry zabiegu dobiera osoba, która go wykonuje.
Jakie zabiegi należą do fizykoterapii?
Do fizykoterapii należy siedem głównych grup zabiegów: prądy, światło i laser, ultradźwięki, pole magnetyczne, ciepło, zimno i woda. Do tego dochodzą fala uderzeniowa i zabiegi uzdrowiskowe, takie jak helioterapia i klimatoterapia. Bodźce pochodzą z natury (słońce, woda, borowina) albo z urządzeń.
| Grupa | Czynnik fizyczny | Przykładowe zabiegi |
|---|---|---|
| Elektroterapia | prąd elektryczny | TENS, prądy interferencyjne i diadynamiczne, galwanizacja, jonoforeza, elektrostymulacja |
| Światłolecznictwo | podczerwień, światło widzialne, ultrafiolet, laser | lampa Sollux, naświetlanie UV, laser niskoenergetyczny, HILT |
| Ultrasonoterapia | ultradźwięki | mikromasaż tkanek, fonoforeza |
| Magnetoterapia | pole magnetyczne niskiej częstotliwości | magnetoterapia, magnetostymulacja |
| Termoterapia (ciepło) | podwyższona temperatura | sauna, parafina, okłady |
| Termoterapia (zimno) | niska temperatura | krioterapia miejscowa, kriokomora |
| Hydroterapia i balneoterapia | woda, wody mineralne, borowina | kąpiele, natryski, bicze szkockie, borowina |
Prądy (elektroterapia)
Elektroterapia dzieli się według częstotliwości prądu. Prąd stały daje galwanizację oraz jonoforezę (wprowadzanie leku przez skórę). Prądy małej częstotliwości to TENS, prądy diadynamiczne (Bernarda) i elektrostymulacja mięśni (EMS), a średniej częstotliwości prądy interferencyjne (Nemeca).
Światło i laser
Światłolecznictwo wykorzystuje podczerwień (lampa Sollux), światło widzialne i ultrafiolet. Osobną grupą jest laseroterapia: laser niskoenergetyczny i wysokoenergetyczny (HILT).
Ultradźwięki
Ultradźwięki w fizykoterapii działają jak mikromasaż tkanek. Głowicę prowadzi się po skórze posmarowanej żelem. Gdy w żelu jest lek, zabieg nazywa się fonoforezą.
Pole magnetyczne
Magnetoterapia działa polem magnetycznym niskiej częstotliwości na większy obszar ciała, nie punktowo. Pokrewna jest magnetostymulacja, również oparta na polu magnetycznym.
Ciepło i zimno
Ciepłolecznictwo to sauna, parafina i okłady. Zimnolecznictwo obejmuje krioterapię miejscową, w której zimne powietrze albo ciekły azot kieruje się na wybrany obszar, oraz krioterapię ogólnoustrojową w kriokomorze. W krioterapii azotowej temperatura spada poniżej −150°C.
Woda i fala uderzeniowa
Hydroterapia (wodolecznictwo) wykorzystuje temperaturę, ciśnienie i skład wody: to kąpiele, półkąpiele, natryski i bicze szkockie. Balneoterapia opiera się na wodach mineralnych, a peloidoterapia na borowinie. Fala uderzeniowa jest zabiegiem mechanicznym i formalnie też należy do zabiegów fizykalnych. Wskazania i przebieg zabiegu opisuje tekst o tym, czym jest terapia falą uderzeniową.
Ile trwa zabieg i cała seria?
Pojedynczy zabieg trwa od kilku minut w krioterapii do około pół godziny w magnetoterapii, a seria to zwykle 10–20 zabiegów.
| Zabieg | Czas jednego zabiegu | Typowa seria |
|---|---|---|
| Magnetoterapia | 10–30 minut | 10–15 zabiegów, codziennie lub co drugi dzień |
| Krioterapia miejscowa | kilka minut | 10–20 zabiegów, codziennie |
Przy innych zabiegach czas i długość serii ustala fizjoterapeuta w planie terapii, więc nie ma sensu zakładać liczb z tabeli.
Na NFZ fizykoterapia wchodzi w skład fizjoterapii ambulatoryjnej. Cykl trwa do 10 dni zabiegowych, a w jednym dniu można wykonać najwyżej 5 zabiegów. Poprzedza go wizyta fizjoterapeutyczna, na której ustala się plan.
Przy jakich dolegliwościach stosuje się fizykoterapię?
Stosuje się ją głównie przy bólu i stanach zapalnych narządu ruchu, po urazach i operacjach oraz w chorobach zwyrodnieniowych i reumatycznych. Typowe wskazania to:
- urazy, skręcenia i złamania w okresie rehabilitacji,
- przewlekłe bóle kręgosłupa, dyskopatie i rwa kulszowa,
- stany zapalne i reumatyzm,
- nerwobóle i uszkodzenia nerwów,
- osłabienie mięśni,
- obrzęki i blizny.
Kto nie powinien mieć zabiegów fizykalnych?
Zabiegów fizykalnych nie robi się przy chorobie nowotworowej, gorączce, aktywnej infekcji, w ciąży i przy świeżych ranach. Pełna lista ogólnych przeciwwskazań jest dłuższa:
- choroby zakaźne i gruźlica,
- niewydolność krążenia, wady serca i tętniaki,
- skaza krwotoczna i krwawienie z wrzodu żołądka,
- obrzęki o nieznanej przyczynie,
- kamica nerkowa i wątrobowa.
Poza ogólnymi są też przeciwwskazania zależne od zabiegu:
| Zabieg | Przeciwwskazanie |
|---|---|
| Elektroterapia | wszczepiony rozrusznik serca, endoprotezy i metalowe implanty w polu zabiegu, zaburzenia rytmu serca, zakrzepowe zapalenie żył |
| Elektroterapia | ciąża, szczególnie gdy elektrody trafiają na brzuch lub dolny odcinek kręgosłupa |
| Ciepłolecznictwo | ostre stany zapalne, bo ciepło może je zaostrzać |
O swoich chorobach, implantach i ciąży powiedz fizjoterapeucie przed pierwszym zabiegiem. Przy nagłym, silnym bólu, drętwieniu, osłabieniu nóg lub zaburzeniach oddawania moczu zabiegi nie wchodzą w grę: trzeba pilnie zgłosić się do lekarza.
Czy fizykoterapia działa?
To zależy od zabiegu i dolegliwości: najlepiej sprawdza się jako dodatek do ćwiczeń, a przy bólu krzyża brytyjskie wytyczne odradzają TENS, ultradźwięki i prądy interferencyjne. Część fizjoterapeutów uważa, że fizykoterapia straciła pozycję głównej metody na rzecz ćwiczeń i terapii manualnej, choć jako uzupełnienie bywa przydatna.
Wytyczna NICE NG59 (2016 r., aktualizacja z 2020 r.) obejmuje osoby powyżej 16. roku życia z bólem krzyża i rwą kulszową. Terapię manualną każe rozważać tylko razem z ćwiczeniami. Dotyczy to wyłącznie bólu krzyża i rwy kulszowej, nie innych dolegliwości.
Plan terapii, w którym są same prądy i lampy, bez żadnych ćwiczeń, omówiłbym z fizjoterapeutą. Zabieg, który ma tylko złagodzić ból, ma dla mnie sens jako most do ruchu.
Czym fizykoterapia różni się od fizjoterapii?
Fizjoterapia to cały zawód i dziedzina, a fizykoterapia jest jej częścią opartą na urządzeniach i bodźcach. Fizjoterapia obejmuje też kinezyterapię (leczenie ruchem), masaż leczniczy i terapię manualną. Oba słowa bywają błędnie używane zamiennie, a fizjoterapeutów nieprawidłowo nazywa się „fizykoterapeutami”. Angielskie „physical therapy” w USA i Kanadzie oznacza zawód, czyli fizjoterapię, a nie fizykoterapię.
Czy na fizykoterapię potrzebne jest skierowanie?
Tak, jeśli korzystasz z niej na NFZ: potrzebne jest skierowanie od lekarza, ważne 30 dni od wystawienia. Potem odbywa się wizyta fizjoterapeutyczna, a terapia rusza w ciągu 14 dni od niej. Zabiegi prywatne skierowania nie wymagają.
Jak wygląda zabieg i czy boli?
Większość zabiegów nie boli: czuje się ciepło, mrowienie albo nic. Pole magnetyczne niskiej częstotliwości można stosować przez ubranie, a laseroterapia i jonoforeza wymagają odsłoniętej skóry w miejscu zabiegu, więc wybierz strój, który łatwo odsunąć. Zabiegi fizykalne wykonują technicy fizjoterapii lub magistrowie fizjoterapii.
