Najkrócej
Ból kręgosłupa to ból odczuwany wzdłuż osi pleców, od karku po kość ogonową, w jednym lub kilku z pięciu odcinków. U ok. 90% osób jest nieswoisty: badania nie wskazują jednej groźnej przyczyny, a dolegliwość zwykle ustępuje w ciągu kilku tygodni, jeśli nie rezygnujesz z ruchu. Najczęściej boli dół pleców (ok. 80% przypadków). Zaburzenia oddawania moczu, drętwienie krocza, gorączka czy narastające osłabienie nóg to sygnały alarmowe i oznaczają pilną diagnostykę.
Które odcinki kręgosłupa mogą boleć?
Boleć może każdy z pięciu odcinków, ale rozkład jest bardzo nierówny: na dół pleców, czyli odcinek lędźwiowo-krzyżowy, przypada ok. 80% przypadków, a na kark ok. 15%.
| Odcinek | Kręgi | Gdzie boli | Typowe przyczyny | Dokąd może promieniować |
|---|---|---|---|---|
| Szyjny | 7 | kark, szyja | długie pochylenie głowy, napięcie mięśni, zmiany zwyrodnieniowe | ramię, ręka, głowa |
| Piersiowy | 12 | środek pleców, między łopatkami | zła postawa, plecy okrągłe, skolioza | zwykle miejscowo; z dusznością patrz sygnały alarmowe |
| Lędźwiowy | 5 | dół pleców | przeciążenie, długie siedzenie, dyskopatia, stenoza | pośladek, noga |
| Krzyżowy | 5 (zrośnięte) | okolica nad pośladkami | stawy krzyżowo-biodrowe | pośladki |
| Guziczny | 4–5 (zrośnięte) | kość ogonowa | upadek na pośladki, uraz | okolica kości ogonowej |
Ból przypisywany jednemu kręgowi rzadko pochodzi z samej kości. Zwykle odpowiadają za niego struktury wokół: stawy międzywyrostkowe, mięśnie i więzadła, a także krążek międzykręgowy, który amortyzuje obciążenia między kręgami. Punktowa tkliwość kręgu po upadku albo u osoby z osteoporozą to osobna sprawa, bo trzeba wykluczyć złamanie kompresyjne (patrz sekcja o sygnałach alarmowych).
Odcinek szyjny (kark)
Ból karku najczęściej wynika z długiego pochylenia głowy nad telefonem lub laptopem, napięcia mięśni, stresu albo zmian zwyrodnieniowych. Ten odcinek może dawać objawy poza karkiem: rwę ramienną, czyli ból promieniujący do ręki, oraz bóle głowy. Przyczyny i postępowanie omawia wpis o bólu karku i szyi.
Odcinek piersiowy (środek pleców)
Odcinek piersiowy boli rzadziej niż lędźwiowy. Ból kręgosłupa na środku pleców wiąże się najczęściej z długim złym ułożeniem ciała, plecami okrągłymi albo skoliozą. Ten odcinek graniczy z klatką piersiową, więc ból z dusznością, uciskiem w klatce i potami to inny tor: wymaga pilnej pomocy, nie ćwiczeń (sekcja o sygnałach alarmowych). Najczęstszą postać opisuje wpis o bólu między łopatkami.
Odcinek lędźwiowo-krzyżowy (dół pleców)
Na dole pleców boli najczęściej. Powodują to przeciążenia, długie siedzenie i zmiany w krążkach, na przykład przy dyskopatii odcinka L5-S1. Ból nad pośladkami wywodzi się zwykle z tej samej okolicy: z mięśni, z krążka albo ze stawu krzyżowo-biodrowego. Ból w okolicy nerek często lokalizuje się na dole pleców po bokach, choć jego źródło leży poza kręgosłupem. Inaczej jest, gdy nogi bolą przy staniu i chodzeniu, a ulga przychodzi w siadzie lub po pochyleniu. To typowy obraz stenozy lędźwiowej. Nagły, przeszywający ból w krzyżu po schyleniu lub dźwignięciu, bez promieniowania do nogi, to najczęściej postrzał, czyli lumbago.
Kość ogonowa
Kość ogonowa boli zwykle przy siedzeniu i wstawaniu. Częstą przyczyną jest upadek na pośladki lub inny uraz. Przebieg i sposoby siedzenia przy takim bólu opisuje wpis o bólu kości ogonowej.
Czym różni się ból nieswoisty od swoistego?
Ból swoisty ma konkretne, wykazane źródło, a nieswoisty nie: żadne badanie nie wskazuje jednej przyczyny, choć ból jest prawdziwy. Nieswoisty to ok. 90% przypadków. Dlatego lekarz często mówi, że „to nic konkretnego”, i nie jest to zła wiadomość.
Ból swoisty wynika z rozpoznanej choroby lub uszkodzenia. Należą do nich:
- przepuklina krążka, która uciska korzeń nerwowy,
- stenoza kanału kręgowego, czyli zwężenie kanału, w którym biegną nerwy,
- osteoporoza ze złamaniami kompresyjnymi kręgów,
- zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK),
- uraz kręgosłupa,
- ból odniesiony, czyli taki, który pochodzi z narządów (nerek, trzustki), a odczuwany jest w plecach.
Wolałabym, żeby rozpoznanie „ból nieswoisty” brzmiało jak sygnał do ruchu i cierpliwości, a nie do zamawiania kolejnych badań.
Jak rozpoznać rodzaj bólu po tym, kiedy boli?
Rytm bólu w ciągu doby i reakcja na ruch odróżniają cztery rodzaje: mechaniczny, zapalny, korzeniowy i odniesiony.
| Rodzaj | Kiedy się nasila | Co przynosi ulgę | Przykład |
|---|---|---|---|
| Mechaniczny | przy ruchu i obciążeniu | odpoczynek | przeciążenie dołu pleców |
| Zapalny | w nocy i nad ranem, budzi ze snu | ruch | ZZSK, ze sztywnością poranną |
| Korzeniowy (neuropatyczny) | przy ucisku nerwu, często z drętwieniem | zależy od pozycji | przepuklina krążka, stenoza |
| Odniesiony | niezależnie od ruchu | zależy od chorego narządu | choroba nerek, trzustki |
Ból korzeniowy bywa piekący i promieniuje do kończyny. Przy rwie kulszowej schodzi tylną częścią uda do łydki i stopy, a przy rwie udowej przodem uda i kolana. Przed wizytą zanotuj, o której porze boli i co pomaga.
Ile trwa ból kręgosłupa?
Większość epizodów bólu nieswoistego to ból ostry i mija w ciągu kilku tygodni. Na ból krzyża choruje przynajmniej raz w życiu ok. 80% ludzi. Czas trwania dzieli epizody na trzy rodzaje:
- ból ostry: do 6 tygodni,
- ból podostry: 6–12 tygodni,
- ból przewlekły: ponad 12 tygodni.
Przy bólu przewlekłym nie wystarczy już czekać: potrzebna jest ocena przyczyny i fizjoterapia. Ból może też wracać po okresach spokoju, a taki nawrót to osobny epizod. Przy bólu korzeniowym przebieg bywa dłuższy, co opisuje wpis o tym, ile trwa rwa kulszowa.
Sygnały alarmowe: kiedy ból kręgosłupa wymaga pilnej pomocy?
Większość bólu pleców nie jest groźna, ale kilka objawów wymaga pomocy od razu, a kilka szybkiej wizyty u lekarza. Lista opiera się na wytycznych NICE, które opisują m.in. zespół ogona końskiego, czyli uszkodzenie wiązki nerwów u końca rdzenia. Przy ocenie bólu patrzyłabym na zestaw objawów, nie na samo nasilenie. Bardzo silny ból bez żadnego z poniższych sygnałów zwykle nie jest groźny, a umiarkowany z drętwieniem krocza już tak.
Natychmiast (SOR lub 112):
- zaburzenia oddawania moczu lub stolca, drętwienie krocza i wewnętrznej strony ud, osłabienie obu nóg (podejrzenie zespołu ogona końskiego),
- szybko narastające osłabienie lub niedowład nogi albo ręki,
- ból po upadku z wysokości lub wypadku,
- ból w odcinku piersiowym z dusznością, uciskiem w klatce, potami,
- ból karku z gorączką i sztywnością karku albo nagły, bardzo silny ból głowy.
Lekarz w ciągu kilku dni:
- gorączka bez innego wyjaśnienia,
- nowotwór w przeszłości,
- niezamierzona utrata masy ciała,
- stały ból nocny, niezależny od pozycji,
- nowy ból po 50. roku życia,
- długotrwałe przyjmowanie sterydów lub osteoporoza (ryzyko złamania),
- obniżona odporność.
Jaki ból pleców może wskazywać na nowotwór?
Niepokoi ból stały, narastający, nocny i nieustępujący w spoczynku, zwłaszcza gdy ktoś chorował wcześniej na nowotwór i bez powodu traci na wadze. Samo miejsce bólu nie rozstrzyga, liczy się ten zestaw cech. To powód do wizyty z drugiej listy, nie do paniki, bo zdecydowana większość bólów pleców nie ma nic wspólnego z nowotworem.
Co robić, gdy boli kręgosłup?
Przy bólu bez sygnałów alarmowych liczą się ruch i ćwiczenia. Wytyczne NICE dla bólu krzyża zalecają ćwiczenia (także grupowe) jako element leczenia i nie zalecają leczenia samym paracetamolem.
- Poruszaj się w granicach bólu (krótkie spacery, zmiany pozycji) i wracaj do pracy oraz codziennych obowiązków tak szybko, jak pozwala ból.
- Zacznij ćwiczyć, na przykład od ćwiczeń na kręgosłup lędźwiowy, zwiększając obciążenie stopniowo.
- Lek przeciwbólowy dobierz z lekarzem lub farmaceutą. Z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) wybiera się najniższą skuteczną dawkę na najkrótszy czas.
Leżeć czy chodzić przy bólu kręgosłupa?
Chodzić. Pozostanie aktywnym daje nieco lepsze efekty niż leżenie w łóżku, jak wynika z przeglądu Cochrane (Dahm i in., 2010) dotyczącego ostrego bólu krzyża. Krótkie odpoczynki w ciągu dnia są w porządku, wielodniowe leżenie już nie.
Czy przy bólu kręgosłupa trzeba robić RTG albo rezonans?
Nie rutynowo. Przy bólu nieswoistym bez sygnałów alarmowych badanie obrazowe zwykle nie zmienia leczenia, więc te same wytyczne nie zalecają go na start. Zleca się je przy podejrzeniu przyczyny swoistej albo przed zabiegiem. Jeśli lekarz nie wystawia skierowania na RTG, nie znaczy to, że lekceważy ból.
Jak zmniejszyć ryzyko nawrotu bólu kręgosłupa?
Regularne ćwiczenia, zwłaszcza połączone z wiedzą o kręgosłupie, zmniejszają ryzyko kolejnego epizodu. Pokazała to metaanaliza opublikowana w JAMA Internal Medicine (Steffens i in., 2016). Pasy lędźwiowe i wkładki ortopedyczne takiego efektu nie dają. Jak planować przerwy w siedzeniu i ustawić stanowisko, opisuje wpis o ergonomii pracy przy komputerze.
Do kogo iść z bólem kręgosłupa i jak skorzystać z NFZ?
Pierwszy krok to lekarz POZ, czyli podstawowej opieki zdrowotnej. Wystawia skierowanie na fizjoterapię albo do ortopedy lub neurologa. Prywatnie do fizjoterapeuty można iść bez skierowania, bo to samodzielny zawód medyczny (ustawa o zawodzie fizjoterapeuty z 2015 r.). Przy bólu przewlekłym warto omówić plan leczenia z lekarzem lub fizjoterapeutą.
- Zgłoś się do lekarza POZ i opisz, kiedy i gdzie boli.
- Odbierz skierowanie na rehabilitację na NFZ.
- Zarejestruj je w placówce w ciągu 30 dni od wystawienia.
Procedurę i terminy opisuje wpis o skierowaniu na rehabilitację z NFZ. Na skierowaniu lub zwolnieniu znajdziesz kod klasyfikacji ICD-10: M54.2 oznacza ból szyi, M54.5 ból krzyża, a M54.6 ból w odcinku piersiowym.
